Qaraqurum bürküti: nizamidin hüseyinning hayati (23)

Muxbirimiz qutlan
2019-02-26
Élxet
Pikir
Share
Print
Nizamidin hüseyin ependi a'ilisi we perzentliri bilen bille. 1964-Yili may.
Nizamidin hüseyin ependi a'ilisi we perzentliri bilen bille. 1964-Yili may.
RFA/Qutlan

Yigirme üchinchi qisim: tutush buyruqi chiqirilghan qachqun

Merhum nizamidin hüseyin 1997-yili ürümchi 3-türmiside yétiwatqan künliride yézip qaldurghan eslimiside özining 1960-yillardiki türme hayati we xitay türmisidin tekrar-tekrar qéchish weqeliri heqqide tepsiliy melumat béridu. Jür'et nizamidin dadisining ashu yillardiki achchiq kechmishliri we héssiyatini munu misralar arqiliq bayan qilghanliqini eskertip ötti:

Baturlarni az köridu bu jahan,

Satqunlarning tépilmiqi bek asan.

Batur ölse yer quchaqlar, kök yighlar,

Yatalmayda görde satqun tinch-aman.


Shigobi, yeni otunkoza türmisidin qéchip yeken'ge bériwalghan nizamidin hüseyin 1963-yilining yaz ayliridin 1964-yilining bash bahar künlirigiche yeken, qaghiliq we poskam ariliqida yoshurunup yüridu. Kéyinche kona tonush-bilishlirining yardimi bilen qaraqurum taghlirining ichkiridiki xilwet kent, yeni tughulghan yurti azghansalda salahiyitini yoshurup jan saqlaydu. Emma bu künler uzun'gha barmaydu. 1964-Yilining birinchi éyigha kelgende nizamidin hüseyin azghansalda bashqilarning tonup qélishi bilen pash bolup qalidu. Mushundaq bir jiddiy peytte u yurtdashlirining yardimi bilen bir kéchide yeken nahiyesige qéchip bérip, tagharchi yézisigha qarashliq kolichi mehellisige yoshurunche orunlishidu.

Jür'et nizamidin dadisining ashu yillardiki kechmishliri heqqide toxtalghinida pütün a'ilisiningmu bu qachqunluq hayatining bedilini töligenlikini, özining 1963-yili yekenning tagharchi yéza kolichi kentide tughulghanliqini, shu mezgillerde "Shinjang géziti" idarisidin yeken yézilirigha muxbirliqqa chüshken bir xizmetdishining dadisini tonup qélishi tüpeylidin nizamidin ependining yene qéchishqa mejbur bolghanliqini bayan qilidu.

1964-Yilining bashlirida xotun-balilirini yeken yézilirida qaldurup, ürümchige yoshurunche qaytip kelgen nizamidin hüseyin siyasiy weziyetning bir'az yumshap, eyni waqitta uwal qilin'ghan bir qisim délolarning qayta qarap chiqiliwatqanliq xewirini anglaydu. Buning bilen u özini ashkarilap, Uyghur aptonom rayonluq partkomning erziyet ishxanisigha bérip öz délosi üstidin erz qilidu. Uning erzi "Shinjang géziti" idarisige chüshürülüp, gézitxana rehberlikining qayta qarap chiqishigha tapshurulidu. Halbuki, gézitxanining bash muherriri we partkom sékrétari raw shijin bilen gézitxana bashliqi toqsunuplar birliship, uni jama'et xewpsizliki nazaritige melum qilidu. Saqchilar "Shinjang géziti" idarisige derhal yétip kélip, uni qaytidin qolgha alidu.

Shundaq qilip jungghariye chöllükidiki otunkoza türmisige qayta apirilghan nizamidin hüseyin qol-putlirigha ishkel-zenjir sélinip, yérim yil qattiq réjim astida emgekke sélinidu. Achliq we qattiq emgektin hayat qélishqa közi yetmigen nizamidin hüseyin ariliqta purset tépip yene qachidu, emma türmidin qéchip üchinchi küni yene tutulup qalidu. Bu qétim uninggha qattiq jaza bérilip, 9 métir chongqurluqtiki yer asti gemisige solap qoyulidu. U yene boshashmay bu qarangghu gemini bir aydek kolap, axiri yer üstige téship chiqidu hemde türme ashxanisidin ozuq-tülük we bashqa zörür nersilerni oghrilap, shu qachqanche qéchip, kündüzi yoshurunup, kéchisi yol méngip yürüp ürümchige kéliwalidu.

Dolqun eysamu eyni waqitta nizamidin ependidin anglighanlirini bayan qilip, uning shigobi türmisidin tekrar-tekrar qéchip, hemmige tonulghan bir qachqun'gha aylan'ghanliqini, her qétim qachqanda u insan tesewwurigha sighmaydighan bir amallarni oylap tépip, ustiliq bilen türmidin qéchip kétidighanliqini hékaye qilidu.

Nizamidin ependi shu qétim türmidin qéchip ürümchide bir muddet jan saqlaydu. Kéyinche jahan sel tinjip, saqchilarning diqqiti boshighanda kona tonush-bilishliri we ishenchlik kishilirining yardimi bilen jenubqa qachidu. Bu jeryanda u birqanche qétim paylaqchilarning qoligha chüshüp qalghan bolsimu, lékin xuddi möjize körülgendek her qétim birer tonushining yardimige ériship, ustiliq bilen qéchip qutulidu. U shu qachqanche ming bir teslikte axiri xotun-baliliri turuwatqan yeken'ge baridu. Emma jiddiy tutush buyruqi chiqirilip, terep-tereptin izdesh barghanséri kücheygechke u bu yerde dawamliq turushning mumkin bolmaydighanliqini hés qilip, axiri qaghiliq tashyolini boylap, tibetke ötüp kétidu. U bir mezgil qaghiliq-tibet tashyolining tibet tewesidiki bölikide bingtu'en we yol yasash ishchilirining jesetlirini toshuydighan ish bilen shughullinip, jan saqlaydu.

Hazir gérmaniyede panahliniwatqan, 1990-yillarning otturilirida nizamidin ependining qéshida bolghan shagirtliridin biri izchi hebibulla xaliq radiyomiz ziyaritini qobul qilip, nizamidin ependidin eyni waqitta anglighanlirini teqdim qildi we uning qéchish kechürmishlirige toluqlima berdi.

Hebibulla xaliqning bayan qilishiche, nizamidin ependi eyni waqitta tibetning ali rayonigha qéchip ötüp, shu jayda bir mezgil yoshurunup yüridu. Jan saqlash üchün qilmighan ishi, kirmigen töshüki qalmaydu. Axiri bir amallarni qilip, u yerdin kétidu.

Qayta-qayta türmidin qéchish weqesidin kéyin nizamidin hüseyinning yoshurunush chembiriki barghanséri tariyip baridu. Uyghur aptonom rayonluq jama'et xewpsizliki nazaritining nizamidin hüseyin toghriliq chiqirilghan tutush buyruqi jenubning hemme bulung-puchqaqlirighiche dégüdek chaplinip, iz-qoghlap tutush opératsiyeliri barghanséri jiddiylishidu. Jenubta yoshurunup turush mumkinchiliki peqetla qalmighan 1965-yili nizamidin ependi yekendiki bala-chaqilirini élip, ürümchige tewekkül qilip baridu. Ular ürümchige bérip üchinchi küni bayqilip qélish xewpi tughulghan bir peytte, u bala-chaqilirini élip xitay ölkilirige kétish üchün yolgha chiqidu.

(Dawami bar)

Toluq bet