Қарақурум бүркүти: низамидин һүсәйинниң һаяти (23)

Мухбиримиз қутлан
2019-02-26
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Низамидин һүсәйин әпәнди аилиси вә пәрзәнтлири билән биллә. 1964-Йили май.
Низамидин һүсәйин әпәнди аилиси вә пәрзәнтлири билән биллә. 1964-Йили май.
RFA/Qutlan

Йигирмә үчинчи қисим: тутуш буйруқи чиқирилған қачқун

Мәрһум низамидин һүсәйин 1997-йили үрүмчи 3-түрмисидә йетиватқан күнлиридә йезип қалдурған әслимисидә өзиниң 1960-йиллардики түрмә һаяти вә хитай түрмисидин тәкрар-тәкрар қечиш вәқәлири һәққидә тәпсилий мәлумат бериду. Җүрәт низамидин дадисиниң ашу йиллардики аччиқ кәчмишлири вә һессиятини муну мисралар арқилиқ баян қилғанлиқини әскәртип өтти:

Батурларни аз көриду бу җаһан,

Сатқунларниң тепилмиқи бәк асан.

Батур өлсә йәр қучақлар, көк йиғлар,

Яталмайда гөрдә сатқун тинч-аман.


Шигоби, йәни отункоза түрмисидин қечип йәкәнгә беривалған низамидин һүсәйин 1963-йилиниң яз айлиридин 1964-йилиниң баш баһар күнлиригичә йәкән, қағилиқ вә поскам арилиқида йошурунуп йүриду. Кейинчә кона тонуш-билишлириниң ярдими билән қарақурум тағлириниң ичкиридики хилвәт кәнт, йәни туғулған юрти азғансалда салаһийитини йошуруп җан сақлайду. Әмма бу күнләр узунға бармайду. 1964-Йилиниң биринчи ейиға кәлгәндә низамидин һүсәйин азғансалда башқиларниң тонуп қелиши билән паш болуп қалиду. Мушундақ бир җиддий пәйттә у юртдашлириниң ярдими билән бир кечидә йәкән наһийәсигә қечип берип, тағарчи йезисиға қарашлиқ количи мәһәллисигә йошурунчә орунлишиду.

Җүрәт низамидин дадисиниң ашу йиллардики кәчмишлири һәққидә тохталғинида пүтүн аилисиниңму бу қачқунлуқ һаятиниң бәдилини төлигәнликини, өзиниң 1963-йили йәкәнниң тағарчи йеза количи кәнтидә туғулғанлиқини, шу мәзгилләрдә «шинҗаң гезити» идарисидин йәкән йезилириға мухбирлиққа чүшкән бир хизмәтдишиниң дадисини тонуп қелиши түпәйлидин низамидин әпәндиниң йәнә қечишқа мәҗбур болғанлиқини баян қилиду.

1964-Йилиниң башлирида хотун-балилирини йәкән йезилирида қалдуруп, үрүмчигә йошурунчә қайтип кәлгән низамидин һүсәйин сиясий вәзийәтниң бираз юмшап, әйни вақитта увал қилинған бир қисим делоларниң қайта қарап чиқиливатқанлиқ хәвирини аңлайду. Буниң билән у өзини ашкарилап, уйғур аптоном районлуқ парткомниң әрзийәт ишханисиға берип өз делоси үстидин әрз қилиду. Униң әрзи «шинҗаң гезити» идарисигә чүшүрүлүп, гезитхана рәһбәрликиниң қайта қарап чиқишиға тапшурулиду. Һалбуки, гезитханиниң баш муһәррири вә партком секретари рав шиҗин билән гезитхана башлиқи тоқсунуплар бирлишип, уни җамаәт хәвпсизлики назаритигә мәлум қилиду. Сақчилар «шинҗаң гезити» идарисигә дәрһал йетип келип, уни қайтидин қолға алиду.

Шундақ қилип җуңғарийә чөллүкидики отункоза түрмисигә қайта апирилған низамидин һүсәйин қол-путлириға ишкәл-зәнҗир селинип, йерим йил қаттиқ реҗим астида әмгәккә селиниду. Ачлиқ вә қаттиқ әмгәктин һаят қелишқа көзи йәтмигән низамидин һүсәйин арилиқта пурсәт тепип йәнә қачиду, әмма түрмидин қечип үчинчи күни йәнә тутулуп қалиду. Бу қетим униңға қаттиқ җаза берилип, 9 метир чоңқурлуқтики йәр асти гәмисигә солап қоюлиду. У йәнә бошашмай бу қараңғу гәмини бир айдәк колап, ахири йәр үстигә тешип чиқиду һәмдә түрмә ашханисидин озуқ-түлүк вә башқа зөрүр нәрсиләрни оғрилап, шу қачқанчә қечип, күндүзи йошурунуп, кечиси йол меңип йүрүп үрүмчигә келивалиду.

Долқун әйсаму әйни вақитта низамидин әпәндидин аңлиғанлирини баян қилип, униң шигоби түрмисидин тәкрар-тәкрар қечип, һәммигә тонулған бир қачқунға айланғанлиқини, һәр қетим қачқанда у инсан тәсәввуриға сиғмайдиған бир амалларни ойлап тепип, устилиқ билән түрмидин қечип кетидиғанлиқини һекайә қилиду.

Низамидин әпәнди шу қетим түрмидин қечип үрүмчидә бир муддәт җан сақлайду. Кейинчә җаһан сәл тинҗип, сақчиларниң диққити бошиғанда кона тонуш-билишлири вә ишәнчлик кишилириниң ярдими билән җәнубқа қачиду. Бу җәрянда у бирқанчә қетим пайлақчиларниң қолиға чүшүп қалған болсиму, лекин худди мөҗизә көрүлгәндәк һәр қетим бирәр тонушиниң ярдимигә еришип, устилиқ билән қечип қутулиду. У шу қачқанчә миң бир тәсликтә ахири хотун-балилири туруватқан йәкәнгә бариду. Әмма җиддий тутуш буйруқи чиқирилип, тәрәп-тәрәптин издәш барғансери күчәйгәчкә у бу йәрдә давамлиқ турушниң мумкин болмайдиғанлиқини һес қилип, ахири қағилиқ ташйолини бойлап, тибәткә өтүп кетиду. У бир мәзгил қағилиқ-тибәт ташйолиниң тибәт тәвәсидики бөликидә биңтуән вә йол ясаш ишчилириниң җәсәтлирини тошуйдиған иш билән шуғуллинип, җан сақлайду.

Һазир германийәдә панаһлиниватқан, 1990-йилларниң оттурилирида низамидин әпәндиниң қешида болған шагиртлиридин бири изчи һәбибулла халиқ радийомиз зияритини қобул қилип, низамидин әпәндидин әйни вақитта аңлиғанлирини тәқдим қилди вә униң қечиш кәчүрмишлиригә толуқлима бәрди.

Һәбибулла халиқниң баян қилишичә, низамидин әпәнди әйни вақитта тибәтниң али райониға қечип өтүп, шу җайда бир мәзгил йошурунуп йүриду. Җан сақлаш үчүн қилмиған иши, кирмигән төшүки қалмайду. Ахири бир амалларни қилип, у йәрдин кетиду.

Қайта-қайта түрмидин қечиш вәқәсидин кейин низамидин һүсәйинниң йошурунуш чәмбирики барғансери тарийип бариду. Уйғур аптоном районлуқ җамаәт хәвпсизлики назаритиниң низамидин һүсәйин тоғрилиқ чиқирилған тутуш буйруқи җәнубниң һәммә булуң-пучқақлириғичә дегүдәк чаплинип, из-қоғлап тутуш оператсийәлири барғансери җиддийлишиду. Җәнубта йошурунуп туруш мумкинчилики пәқәтла қалмиған 1965-йили низамидин әпәнди йәкәндики бала-чақилирини елип, үрүмчигә тәвәккүл қилип бариду. Улар үрүмчигә берип үчинчи күни байқилип қелиш хәвпи туғулған бир пәйттә, у бала-чақилирини елип хитай өлкилиригә кетиш үчүн йолға чиқиду.

(Давами бар)

Толуқ бәт