Qaraqurum bürküti: nizamidin hüseyinning hayati (22)

Muxbirimiz qutlan
2019-02-19
Élxet
Pikir
Share
Print
Nizamidin hüseyin ependi oghli jür'et nizamidin bilen sanjining taghliq rayonlirida. 1977-Yil.
Nizamidin hüseyin ependi oghli jür'et nizamidin bilen sanjining taghliq rayonlirida. 1977-Yil.
RFA/Qutlan

Yigirme ikkinchi qisim: jenubtiki qachqunluq yillirida

1961-Yili 10-ayning 12-küni nizamidin hüseyin shigobi, yeni jungghar oymanliqidiki otunkoza türmisidin qéchip üch aygha yéqin waqit ötkende, yeni 1962-yili 1-ayning 3-küni dawanching bazirida tutulup qalidu. U shu küni kéchisi yük mashinisining kozupigha sélinip ürümchige élip méngilghinida yérim yolda yene qéchip kétidu.

Ashu yillardiki qachqunluq qismetliri we hayatini dogha tikip alghan tewekkülchilik qedemliri heqqide toxtalghan nizamidin hüseyin ependi hayatining axirqi yillirida ürümchidiki 3-türmide munu misralarni qelemge alidu:

Qorqmaymen bassimu topan bilen sel,

We yaki jan sorap tursimu ejel.

Jahanda qorqimen birla nersidin,

Renjise méningdin méni tughqan el.

Un qilar ömrümni yillar tügmini,

Xalisang meyli chach, meyli tüg méni.

We lékin barimni sözligin eynen,

Töge dep körsetme bir tal tügmini.


1980-Yillardin 1990-yillarning aldinqi yérimighiche nizamidin hüseyin ependi bilen yéqin munasiwette bolghan we uning chongqur tesirige uchrighan dolqun eysa eyni waqitta nizamidin ependidin anglighanlirini anglarmenlerge teqdim qildi. Dolqun eysaning nizamidin ependidin anglishiche, mehbus nizamidin hüseyin dawanchingdin qéchip qarasheherge kelgende tutulup qélish xewpige duch kélidu. Mana mushundaq hayat-mamatliq bir jiddiy peytte milliy inqilab yillirida herbiy razwédka xizmiti ishlep mol tejribige érishken nizamidin hüseyin ustiliq bilen qarasheherdiki qoghlap tutushtin qutulup qalidu.

Hazir gérmaniyede panahliniwatqan, 1990-yillarda nizamidin ependining qéshida bolghan shagirtliridin izchi hebibulla xaliqning bildürüshiche, nizamidin ependi shu qétimliq qéchishta aqsuda tutulup qalidu. Emma shu waqitta aqsuning waliysi bolup turuwatqan nizamidin hüseyinning tashqorghan inqilabi mezgilidiki sepdishi ömerof uninggha bashqa bir namda yoshurunche yol xéti teyyarlap béridu. Buning bilen nizamidin ependi aqsudin qéchip qutulidu.

Nizamidin ependi qolidiki yol xéti bilen qeshqer, yeken, qaghiliq we qaraqurum taghlirining étikidiki kachong, azghansal qatarliq yéza-kentlerde bir mezgil yoshurunup yüridu. Axiri amalsiz qaghiliq tewesi bilen tibet chégrasi tutushidighan ademsiz taghliq rayonda yoshurunushqa mejbur bolidu.

Hebibulla xaliq izchining bildürüshiche, shu yillarda nizamidin ependi bir tereptin qéchip yürüp jan saqlisa, yene bir tereptin purset bolghan waqitlarda xelq ichidin Uyghur tarixigha we medeniyitige da'ir qolyazmilar, risaliler hemde aghzaki eslimilerni toplighan iken.

Hebibulla xaliq izchining eyni waqitta nizamidin ependidin anglishiche, nizamidin hüseyin qéchip qaghiliq bilen tibet chégrasi ariliqidiki bir mazarliqqa barghinida u yerde yoshurunche istiqamet qiliwatqan derwishlerning qolidin bir qisim qimmetlik tarixiy wesiqilerni qolgha chüshürgen iken.

Bir mezgillik qéchishtin kéyin nizamidin hüseyin axiri yene yeken'ge qaytip kélidu we yekendiki kona dostlirining yardimi bilen salahiyitini özgertip yoshurunup jan saqlaydu. Qehetchilik yilliri bolsimu, emma uning azghansaldiki uruq-tughqanlirimu yoshurunche uninggha yardem qolini sozidu. Jiddiy tutush buyruqi chiqirilghan qachqun mehbus nizamidin hüseyin'ge shu yillarda yeken xelqi öz qoynini achidu.

Kéyinche weziyet sel peskuygha chüshkende nizamidin hüseyin ürümchide qalghan xotun-balilirini dostlirining yardimi bilen yeken'ge köchürüp ekéliwalidu. Emma özi dawamliq yoshurunup yüridu. Ene ashu qiyin künlerde uning emdila 5 yashqa kirgen tunji oghli perhatning öpkisige soghuq tégip qattiq késel bolidu we yeken doxturxanisida hayatidin ayrilidu.

(Dawami bar)

Toluq bet