Abdurehim eysaning hayati we sirliq ölümi (11)

Muxbirimiz qutlan
2019-12-10
Élxet
Pikir
Share
Print
1949-Yili 12-ayning 17-küni xitay kompartiyesi ürümchide atalmish "Shinjang ölkilik xelq hökümiti" we "Shinjang herbiy rayoni" ni quridu. Shu küni sehnige exmetjan qasimining chongaytilghan süriti maw zédongning süriti bilen barawer ésilghan körünüsh.
1949-Yili 12-ayning 17-küni xitay kompartiyesi ürümchide atalmish "Shinjang ölkilik xelq hökümiti" we "Shinjang herbiy rayoni" ni quridu. Shu küni sehnige exmetjan qasimining chongaytilghan süriti maw zédongning süriti bilen barawer ésilghan körünüsh.
RFA/Qutlan

On birinchi qisim: "Ili qazaq aptonom oblastida Uyghurlarning orni qandaq bolidu?"

1951-Yilidiki "51 Chiler" mejliside otturigha qoyulghan Uyghuristan ittipaqdash jumhuriyiti qurush toghrisidiki teklip-pikirler shu waqitning özidila xitay kompartiyesi teripidin muressesiz bir shekilde ret qilinidu. Abdurehim eysa bir mehel wetenning teqdiridin qayghurup, qattiq ümidsizlikke chökken bolsimu, emma u uzun ötmeyla ornidin des turidu hemde bu ghayisi üchün axirighiche élishish iradisige kélidu.

Xitay da'iriliri abdurehim eysani bir mehel ürümchi we ghuljadin yiraqlashturush üchün uni xitay memliketlik milletler ishliri komitétining mu'awin mudirliqidin ibaret "Éti ulugh suprisi quruq" emel bilen béyjinggha yolgha salidu. Emma u béyjingdiki künliride xitay kompartiyesining yuqiri qatlimidikilerde xitay tewesidiki milletlerge sowétlar ittipaqining modéli boyiche ittipaqdash jumhuriyet hoquqi bérish xiyalining esla yoqluqini chongqur hés qilip yétidu. Shuning bilen u béyjingdiki xizmitidin istépa sorap, ürümchidimu ishleshni xalimay, udul ghuljagha qaytip kélidu.

Abdurehim eysaning hazir tashkentte yashawatqan eng kichik inisi merup eysa öz eslimiside mundaq dep yazidu: "Abdurehim eysani bir mezgil béyjingdiki bu 'éti ulugh, suprisi quruq' lawazimda ishligendin kéyin béyjingda dawamliq turghusi kelmidi. U özi söygen ili wilayitige qaytip kétip, shu yerde xizmet ishleshni telep qildi. Shundaq qilip u ürümchidiki emgek nazaritining nazirliq wezipisinimu ötküzüp bérip, ghuljagha qaytip keldi we ili wilayitining waliysi bolup ishleshke bashlidi."

Abdurehim eysaning ghuljagha qaytip kelgen waqitliri del wang jénning Uyghur diyaridiki ikki yildin artuq rehimsiz hökümranliqi axirlashqan, xitay kompartiyesi merkiziy komitéti gherbiy-shimal byurosining ikkinchi sékrétari shi jungshün (shi jinpingning dadisi) ni ürümchi we ghuljagha ewetip, rayonning dawalghup turghan weziyitini ongshashqa tutush qiliwatqan mezgil idi. Mana mushundaq bir pewqul'adde shara'itta abdurehim eysa ili wilayitining waliyliqigha teyinlinidu.

Bu waqitta merkiziy milletler institutidiki oqushini tamamlap, akisi bilen bille béyjingdin ghuljagha qaytip kelgen merup eysa ili wilayetlik ottura sot mehkimisige xizmetke teqsim qilinidu. U sot mehkimisining arxipxanisida enwer jakulin iligha waliy bolghan mezgillerde tutulghan we étiwétilgen nurghun kishilerning arxipini körgenlikini, akisi abdurehim eysa waliy bolghandin kéyin ilgiriki 2 yilda "Xata höküm" chiqirilghan nurghun délolarni emeldin qaldurup, tutqunlarni boshatqanliqini alahide tekitlep ötidu.

Merup eysa shu yillarda ili waliysi bolup wezipe ötigen akisi abdurehim eysaning xizmetliri heqqide öz eslimiside mundaq dep yazidu: "Abdurehim eysa meyli qaysiy lawazimda ishlishidin qet'iynezer öz xelqining menpe'etini hemmidin ela bilip, qet'iy qoghdidi. Xitaylarning menpe'eti bilen yerlik xelqning menpe'eti toqunushup qalghanda, u héch ikilenmestin öz xelqining menpe'etini qoghdidi. Shu yillarda yürgüzülgen '3 ke qarshi turush', '5 ke qarshi turush', 'tetür inqilabchilarni basturush' qatarliq siyasiy heriketliri jeryanda nurghun kishiler naheq qolgha élinip jazagha uchrighan idi. Kéyin 'xizmetlerni tekshürüp xataliqlarni tüzesh' basquchi yétip kelgen waqitta abdurehim eysa bu ishqa özi mes'ul bolup, bugunah qamilip naheq jazagha uchrighan nurghunlighan kishilerning türmidin azad bolushigha seweb boldi. Naheq qamalghanliqi ispatlinip eslige keltürülgen kishilerning qaytidin ishqa orunlishishigha ghemxorluq qildi."

1953-Yilining axiridin 1954-yilining bashlirighiche bolghan jeryanda Uyghur diyarida atalmish milliy térritoriyelik aptonomiye qurush we uninggha teyyarliq qilish xizmetliri bashlinidu. Emma Uyghur diyarida aptonomiye mesilisi yuqiridin töwen'ge qarap emes, belki asasliq yerlik millet bolghan Uyghurlarning aptonomiyesi bir chetke tashlap qoyulup, aldi bilen qazaq, qirghiz, mongghul qatarliq ushshaq milletlerning aptonomiyesi küntertipning béshidin orun alidu.

Bu mezgillerde abdurehim eysa ili wilayitining asasliq yerlik olturaq ahalisini Uyghurlar teshkil qilidighanliqi, shunga ili teweside tesis qilinish pilanliniwatqan qazaq oblastida Uyghurlarning qandaq bir siyasiy orun'gha ige bolush mesilisini alahide tekitlep turuwalidu.

1954-Yilining bashlirida xitay kompartiyesi shinjang shöbe byurosi ili, chöchek we altay 3 wilayette qazaq aptonom oblasti qurushqa teyyarliq qilish komitéti qurushni qarar qilidu. Shu yili 4-ayning 20-künidin 21-künigiche ürümchidiki tengritagh méhmanxanisida qazaq aptonom oblasti qurushqa teyyarliq qilishi yighini échilidu. Yighinda patixan sugurbayof qazaq aptonom oblasti qurushqa teyyarliq qilish komitétining re'islikige, li chüen, abdurehim eysa, enwer jakulin, nusipqan künbay teyyarliq komitétining mu'awin re'islikke teyinlinidu. Abdurehim eysa yene li chüen sékrétarliqidiki qazaq aptonom oblasti qurushqa teyyarliq qilish komitéti partiguruppisidiki 7 kishilik hey'etning biri bolidu. Abdurehim eysa bu jeryanda eger shimaldiki 3 wilayette qazaq aptonom oblasti qurulsa, ili tewesidiki Uyghurlarning siyasiy orni zadi qandaq bolidu? ili wilayiti memuriy jehettin qazaq aptonom oblastigha tewe bolamdu yaki kelgüside qurulidighan Uyghur aptonom rayonigha biwasite qaramdu, dégen mesililerde keskin talash-tartish qilidu.

Seypidin ezizi "Ömür dastani" namliq eslimisining téxiche oqurmenlerge yetmigen 3-tomida ghuljidiki bir qisim Uyghur kadirlarning ghuljani qazaq aptonom oblastining, atushni qirghiz aptonom oblastining merkizi qilip qoshup bérishke qattiq qarshi chiqqanliqini tilgha alidu. U eslimiside mundaq dep yazidu: "Men shimaliy shinjangning köpchiliki, yeni ili, tarbaghatay we altay üch wilayetni qazaq aptonom oblasti qilish, ilida ayrim wilayet qurush, atushni qoshup qirghiz aptonom oblasti qurush kérek, dégen pikirni otturigha qoydum. Méning bu pikrimge Uyghur kadirlar qattiq naraziliq bildürdi. Qarshiliq adettikiche emes, hetta nahayiti jiddiy we nahayiti qet'iy boldi. Ili wilayiti bilen atush nahiyesini qazaq we qirghiz ikki oblastqa qoshup bérish mesiliside men köprek Uyghur kadirlargha: 'keng qorsaq bolushimiz kérek,' dep xizmet ishlidim. Kéyin ishlar haman shundaq boldi."

Bu yerde seypidin ezizining ili wilayitini qazaq aptonom oblastigha qoshup bérish, ghuljani qazaq oblastining merkizi qilish pikrige qarshi chiqquchi Uyghur kadirlar kimler idi? gerche seypidin ezizi eslimiside özining bu pikrige qarshi chiqquchi Uyghur kadirlarning kimlikini ochuq démigen bolsimu, emma abdurehim eysaning bularning ichidiki eng asasliq kishi ikenliki éniq. Chünki bu heqte seypidin ezizining pikrige qarshi turushqa eng hoquqluq kishi abdurehim eysa idi. Yeni u ili wilayitining waliysi bolush salahiyiti bilen shimaldiki üch wilayette qazaq aptonom oblasti qurushqa teyyarliq qilish komitéti hem partiguruppisi terkibidin orun alghan birdin-bir Uyghur idi.

Shundaq qilip, 1954-yili 9-ayda ili qazaq aptonom oblasti qurulidu. Abdurehim eysa oblastning mu'awin bashliqi, qoshumche ili wilayitining waliysi bolidu. Ili qazaq aptonom oblasti qurulup, obkomda mes'ul rehberlerning xizmet teqsimati bolghanda abdurehim eysa oblastliq partkomning sékrétari li chüenning "Siz ma'arip sahesidin chiqqan bolghachqa, oblastining ma'arip xizmitige mes'ul bolung" dégen teklipini keskin ret qilidu. U "Uyghurlar ilidiki asasliq yerlik xelq, shunga men siyasiy-qanun sahesini bashqurimen," deydu.

Ili qazaq aptonom oblasti qurulghandin kéyin abdurehim eysa oblast teweside Uyghurlarning siyasiy heq-hoquqlardin chetleshtürülishige qattiq qarshi turidu. U meyli ili oblastida bolsun yaki ili wilayitide bolsun, Uyghur kadirlarning öz rolini toluq jari qildurushini, oblast tewesidiki Uyghurlarning hoquqsizlandurulghan ikkilemchi ahalilerdin bolup qalmasliqini qet'iy telep qilidu. Bu nuqtida u ili wilayiti we ili oblastidiki xitay emeldarlar bilen tighmu-tigh élishidu. Merup eysa ziyaritimiz jeryanida eyni waqitta özi shahit bolghan bir qisim ehwallarni bayan qilip ötti.

(Dawami bar)

Toluq bet