Abdurehim eysaning hayati we sirliq ölümi (14)

Muxbirimiz qutlan
2020-01-21
Élxet
Pikir
Share
Print
Muhemmed'imin bughra 1960-yili hindistan paytexti déhlida échilghan asiya-afriqa elliri qurultiyida sherqiy türkistanliqlargha wakaliten söz qilmaqta.
Muhemmed'imin bughra 1960-yili hindistan paytexti déhlida échilghan asiya-afriqa elliri qurultiyida sherqiy türkistanliqlargha wakaliten söz qilmaqta.
RFA/Qutlan

On tötinchi qisim: abdurehim eysaning "Hej tawabiti" ge ewetilishi

1954-Yili sherqiy türkistanliq muhajirlar se'udi erebistanining hijaz shehirige yighilip, chong tiptiki qurultay achidu. Bu qétimliq qurultaygha qatnashqan wekillerning hemmisi birdek muhemmed'imin bughra bilen eysa yüsüp aliptékinni "Sherqiy türkistan dewasining toluq hoquqluq ikki rehbiri" dep tonuydu. Quraltay yene muhemmed'imin bughra bilen eysa yüsüp aliptékin'ge muhajirettiki pütkül sherqiy türkistanliqlargha wakaliten siyasiy pa'aliyet élip bérish we sherqiy türkistanliqlarning awazi bolush salahiyitini béridu.

"Hijaz qurultiyi" din kéyin muhajirettiki sherqiy türkistan dewasi musulmanlar dunyasidiki 4 orunda, yeni türkiyening istanbul we enqere sheherliride, misir paytexti qahirede, se'udi erebistanining mekke, hijaz we jidde sheherliride hemde keshmir we pakistanning rawalpindi, karachi sheherliride jiddiy türde rawajlinidu. Qahire, istanbul we rawalpindi qatarliq jaylarda "Azad türkistan" qatarliq Uyghur-türkiy tilidiki zhurnallar neshr qilinishqa bashlaydu.

Del shu mezgillerde teywendiki gomindang hökümitimu özining diplomatiye qanalliri we teybéyda qurghan "Shinjang ölkilik hökümet ishxanisi" arqiliq muhemmed'imin bughra bilen eysa yüsüp aliptékinni teywen'ge kélishke, chet'ellerdiki "Bölgünchilik" pa'aliyetlirini toxtitishqa chaqiridu.

Mana mushundaq bir weziyette xitay kommunist hökümiti özining xelq'ara diplomatiyediki yétim halitidin qutulush, muhemmed'imin bughra bilen eysa yüsüp alptékinlarning islam dunyasida qizil xitaygha qarshi élip bériwatqan tinimsiz heriketlirini toxtitish üchün amal tépishqa mejbur bolidu.

Merhum abdurehim eysaning hazir tashkentte yashawatqan eng kichik inisi merup eysa özining eslimiside mundaq dep yazidu: "Sherqiy türkistan mesilisining xelq'ara dewagha aylinishqa bashlighanliqini sezgen kommunist xitay rehberliri bir amal qilip bu dewaning ünini öchürmekchi bolidu. Buning üchün ular muhemmed'imin bughra bilen eysa yüsüp alptékin'ge 'chong wede' ler bérip, ularni qayturup kélish we shu arqiliq 'nazaret astigha élish' meqsitige yetmekchi bolidu. Yene bir jehettin ularni qayturup kélip, Uyghurlarning xelq'aradiki awazini öchürmekchi bolidu. Mushu meqsette seypidin ezizi 1954-yili xoten'ge bérip, muhemmed'imin bughraning uruq-tughqan we yéqinlirini yighip mexsus mejlis achidu. U mejliste: 'siler muhemmed'imin bughragha xet yézinglar, u weten'ge qaytip kelsun. Eger qaytip kelse burunqi emilini bergendin tashqiri hökümet uninggha alahide ghemxorluq qilidu, ' deydu. Halbuki, muhemmed'imin bughra xitay hökümitining bu toziqigha dessimeydu."

1955-Yili hindonéziyening bandong shehiride tunji nöwetlik "Asiya-afriqa elliri yighini" échilidu. Xitay bash ministiri ju énley kommunist xitay wekiller ömikini bashlap bu yighin'gha qatnishidu. Bu yighin asiya we afriqa qit'esidiki köpligen döletler gherb mustemlikisidin qutulup musteqilliqqa érishkendin kéyinki muhim bir xelq'araliq yighin idi. Eysa yüsüp aliptékin sherqiy türkistanliqlargha wakaliten bu yighin'gha qatnishish üchün kafkaziyeliklerning muhajirettiki milliy rehbiri se'id shamil bilen birlikte yolgha chiqidu. Halbuki, hindonéziyening pakistandiki elchixanisi kommunist xitayning bésimi bilen eysa ependige wiza bérishni ret qilidu. Bandonggha yétip barghan kafkaziyeliklerning milliy rehbiri se'id shamil amérikadin bu yighin'gha qatnishish üchün kelgen CIA ning alahide xadimi rozi nezer bilen birlikte xitay bash ministiri ju énleyge sherqiy türkistan mesilisi boyiche so'al qoyidu. Ju énley ularning so'aligha yalghan-yawidaq sözler bilen jawab bergende rozi nezer yighin meydanida awazini qoyup bérip mundaq deydu: "Ju énley ependi, sizning ismingizning axirqi boghumidiki 'la'i' sözi bilen in'glizchidiki 'yalghan' menisini béridighan 'li'e' sözining teleppuzi oxshap qalidiken. Bu bir tasadipiyliq bolsimu, emma bir döletning bash ministiri bolghan sizdek bir erbabning sherqiy türkistan mesiliside yalghan sözlishi xelq'ara jama'etni qattiq epsuslanduridu."

Bandung yighinidin kéyin kommunist xitay hökümiti islam dunyasining qollishini qolgha keltürüsh üchün musulmanlarning qibligahi bolghan mekkige köz tikidu. Ati'ézim, yeni dinsizliq prinsipi üstige qurulghan xitay kompartiyesi siyasiy éhtiyaj tüpeyli "Xitay döletlik hej ömiki" teshkillep erebistan'gha ewetish, shu arqiliq özining musulmanlar dunyasidiki obrazini tiklimekchi bolidu.

1956-Yili 6-ayda xitay hökümiti xitay memliketlik islam jem'iyitining re'isi burhan shehidining bashchiliqida "Xitay hej ömiki" teshkillep, se'udi erebistan'gha ewetidu. Mezkur hej ömikining terkibide enwer xanbaba, abduréhimjan hesenop, yaqup damollam, hilalidin ezizi, abdulla damolla, nimshéhit armiye damollam, berdi damollam qatarliq meshhur kishilermu bar idi. Xitay hej ömiki gerche "Hej qilish" namida mekkige ewetilgen bolsimu, emma ular hejdin kéyin burhan shehidining bashchiliqida misir, se'udi erebistan, iyordaniye, liwan, süriye qatarliq ereb islam memliketliride qizil xitayning milletler siyasiti bilen din siyasitini teshwiq qilidu. Enwer xanbaba özining eslimiside mundaq dep yazidu: "Bizning meqsitimiz hej qilish bolsimu, emma hej wezipisini tamamlighandin kéyin ereb döletliride ziyarette bolush arqiliq dölitimizning ehwalini, dölitimizdiki musulmanlarning tereqqiyat ehwalini, dölitimizning diniy erkinlik siyasitini we milletler barawerlik siyasitini tonushturush hemde dostluq ornitish idi."

Burhan shehidining 1956-yili "Xitay hej ömiki" ni bashlap se'udi erebistan'gha bérishidiki yene bir mexpiy wezipisi hej mezgilide muhemmed'imin bughra we eysa yüsüp alptékinler bilen körüshüp, ularni qayturup kélish idi. Bu heqte merup eysa öz eslimiside mundaq dep yazidu: "Xitay hökümiti 1956-yili burhan shehidini 'hej tawap qilishqa baridighan junggo musulmanliri ömiki' ge bashliq qilip, se'udi erebistan'gha ewetti. Emma muhemmed'imin bughra bilen eysa yüsüp alptékinler burhan shehidining teklipini qobul qilish turmaq, uning bilen heremde yüzturane körüshüshnimu ret qilidu."

Burhan shehidining 1956-yili hej ziyaritidiki urunushliri meghlup bolghandin kéyin, xitay hökümiti ikkinchi qedemde muhemmed'imin bughrani qayil qilalaydighan bashqa bir namzat tépishqa mejbur bolidu. Bu waqitta ili qazaq aptonom oblastining mu'awin bashliqi, qoshumche ili wilayitining waliyliqini ötewatqan abdurehim eysaning eyni waqitta ürümchide muhemmed'imin bughra bilen yéqin munasiwette bolghanliqi otturigha chiqidu. Bu heqte ziyaritimizni qobul qilghan merup eysa akisi abdurehim eysaning 1946-1947-yilliri muhemmed'imin bughra bilen shinjang institutida intayin yéqin dostluq munasiwitide bolghanliqini eskertip ötti.

Undin bashqa merup eysa akisi heqqide yazghan eslimiside yene mundaq dep yazidu: "Burhan shehidining urunushi meghlup bolghandin kéyin xitay hökümiti mehemmed'imin bughra ependi bilen yéqinchiliqi bar, uning ishenchige érisheleydighan bir ademni izdeshke mejbur bolidu. Shu chaghdiki Uyghur kadirlar ichide abdurehim eysaning 1940-yillarning ikkinchi yérimida ürümchide muhemmed'imin bughra bilen yéqin ötkenliki we ular arisida bir-birige ishench qilidighan dostluq munasiwitining shekillen'genliki otturigha chiqidu. Chünki bu ikki zat 1946-1947-yilliri shinjang institutida bille ishligen, yeni abdurehim eysa exmetjan qasimining körsitishi bilen shinjang institutining mu'awin mudiri bolghan, muhemmed'imin bughra shinjang institutining pexriy proféssorluqigha teyinlinip, Uyghur tarixidin ders bergen idi. Eng muhimi bu ikkiylenning eyni waqitta idiye jehettin yéqinchiliqi bar idi. Shu sewebtin xitay rehberliridin lyu shawchi abdurehim eysani béyjinggha chaqirtip mexsus körüshidu hemde uning 1957-yili 'xitay hej ömiki' ni bashlap se'udi erebistan'gha bérishini, bu pursette muhemmed'imin bughra bilen körüshüp uni weten'ge qaytip kélishke qayil qilishni telep qilidu."

Shundaq qilip, abdurehim eysa 1956-yili birdinla xitay memliketlik islam dini jem'iyiti ikkinchi nöwetlik da'imiy komitétining ezaliqigha körsitilidu. 1957-Yili yazda xitay hökümiti Uyghur, tunggan, qazaq, qirghiz qatarliq musulman milletler arisidin 17 kishini tallap chiqip, "Xitay döletlik hej ömiki" teshkilleydu. Wu xongbing ömek bashliqi, abdurehim eysa mu'awin ömek bashliqi bolghan "Xitay hej ömiki" shu yili 6-ayning axiri béyjingdin yolgha chiqip, yünnen, birma, hindistan arqiliq se'udi erebistan'gha yétip baridu.

Merup eysa 1957-yili xitay kompartiyesining aliy rehberliridin lyu shawchining akisi abdurehim eysani béyjinggha chaqirip, uninggha hejge bérish bahaniside muhemmed'imin bughrani qayturup kélish wezipisini yükligenlikini tilgha alidu.

Merup eysa eslimiside yene qiyin tallash ichide qalghan akisi abdurehim eysaning shu waqittiki ziddiyetlik rohiy haliti heqqide toxtilip, mundaq dep yazidu: "Bu chaghda akam abdurehim eysa ilgiri héch oylap baqmighan jiddiy siyasiy mesilige duch kélidu. Eger u lyu shawchining bu tapshuruqini qobul qilmay ret qilsa-xitay hökümiti bir bahane tépip uninggha ziyankeshlik qilishi choqum idi. Eger xitay hej ömikini bashlap se'udi erebistan'gha barsa we muhemmed'imin bughrani weten'ge qaytip kélishke qayil qilsa, bu öz dostini xitay kommunistlirining damigha chüshürüp bérgenlik bolatti. U uyan oylap, buyan oylap axiri: 'özini hem saqlap qélish, dostini hem tutup bermeslik kérek' dégen qarargha kélidu."

(Dawami bar)

Toluq bet