Абдурәһим әйсаниң һаяти вә сирлиқ өлүми (14)

Мухбиримиз қутлан
2020-01-21
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Муһәммәдимин буғра 1960-йили һиндистан пайтәхти деһлида ечилған асия-африқа әллири қурултийида шәрқий түркистанлиқларға вакалитән сөз қилмақта.
Муһәммәдимин буғра 1960-йили һиндистан пайтәхти деһлида ечилған асия-африқа әллири қурултийида шәрқий түркистанлиқларға вакалитән сөз қилмақта.
RFA/Qutlan

Он төтинчи қисим: абдурәһим әйсаниң «һәҗ тавабити» гә әвәтилиши

1954-Йили шәрқий түркистанлиқ муһаҗирлар сәуди әрәбистаниниң һиҗаз шәһиригә йиғилип, чоң типтики қурултай ачиду. Бу қетимлиқ қурултайға қатнашқан вәкилләрниң һәммиси бирдәк муһәммәдимин буғра билән әйса йүсүп алиптекинни «шәрқий түркистан дәвасиниң толуқ һоқуқлуқ икки рәһбири» дәп тонуйду. Қуралтай йәнә муһәммәдимин буғра билән әйса йүсүп алиптекингә муһаҗирәттики пүткүл шәрқий түркистанлиқларға вакалитән сиясий паалийәт елип бериш вә шәрқий түркистанлиқларниң авази болуш салаһийитини бериду.

«Һиҗаз қурултийи» дин кейин муһаҗирәттики шәрқий түркистан дәваси мусулманлар дунясидики 4 орунда, йәни түркийәниң истанбул вә әнқәрә шәһәрлиридә, мисир пайтәхти қаһирәдә, сәуди әрәбистаниниң мәккә, һиҗаз вә җиддә шәһәрлиридә һәмдә кәшмир вә пакистанниң равалпинди, карачи шәһәрлиридә җиддий түрдә раваҗлиниду. Қаһирә, истанбул вә равалпинди қатарлиқ җайларда «азад түркистан» қатарлиқ уйғур-түркий тилидики журналлар нәшр қилинишқа башлайду.

Дәл шу мәзгилләрдә тәйвәндики гоминдаң һөкүмитиму өзиниң дипломатийә қаналлири вә тәйбейда қурған «шинҗаң өлкилик һөкүмәт ишханиси» арқилиқ муһәммәдимин буғра билән әйса йүсүп алиптекинни тәйвәнгә келишкә, чәтәлләрдики «бөлгүнчилик» паалийәтлирини тохтитишқа чақириду.

Мана мушундақ бир вәзийәттә хитай коммунист һөкүмити өзиниң хәлқара дипломатийәдики йетим һалитидин қутулуш, муһәммәдимин буғра билән әйса йүсүп алптекинларниң ислам дунясида қизил хитайға қарши елип бериватқан тинимсиз һәрикәтлирини тохтитиш үчүн амал тепишқа мәҗбур болиду.

Мәрһум абдурәһим әйсаниң һазир ташкәнттә яшаватқан әң кичик иниси мәруп әйса өзиниң әслимисидә мундақ дәп язиду: «шәрқий түркистан мәсилисиниң хәлқара дәваға айлинишқа башлиғанлиқини сәзгән коммунист хитай рәһбәрлири бир амал қилип бу дәваниң үнини өчүрмәкчи болиду. Буниң үчүн улар муһәммәдимин буғра билән әйса йүсүп алптекингә ‹чоң вәдә' ләр берип, уларни қайтуруп келиш вә шу арқилиқ ‹назарәт астиға елиш' мәқситигә йәтмәкчи болиду. Йәнә бир җәһәттин уларни қайтуруп келип, уйғурларниң хәлқарадики авазини өчүрмәкчи болиду. Мушу мәқсәттә сәйпидин әзизи 1954-йили хотәнгә берип, муһәммәдимин буғраниң уруқ-туғқан вә йеқинлирини йиғип мәхсус мәҗлис ачиду. У мәҗлистә: ‹силәр муһәммәдимин буғраға хәт йезиңлар, у вәтәнгә қайтип кәлсун. Әгәр қайтип кәлсә бурунқи әмилини бәргәндин ташқири һөкүмәт униңға алаһидә ғәмхорлуқ қилиду, ' дәйду. Һалбуки, муһәммәдимин буғра хитай һөкүмитиниң бу тозиқиға дәссимәйду.»

1955-Йили һиндонезийәниң бандоң шәһиридә тунҗи нөвәтлик «асия-африқа әллири йиғини» ечилиду. Хитай баш министири җу енләй коммунист хитай вәкилләр өмикини башлап бу йиғинға қатнишиду. Бу йиғин асия вә африқа қитәсидики көплигән дөләтләр ғәрб мустәмликисидин қутулуп мустәқиллиққа еришкәндин кейинки муһим бир хәлқаралиқ йиғин иди. Әйса йүсүп алиптекин шәрқий түркистанлиқларға вакалитән бу йиғинға қатнишиш үчүн кафказийәликләрниң муһаҗирәттики миллий рәһбири сәид шамил билән бирликтә йолға чиқиду. Һалбуки, һиндонезийәниң пакистандики әлчиханиси коммунист хитайниң бесими билән әйса әпәндигә виза беришни рәт қилиду. Бандоңға йетип барған кафказийәликләрниң миллий рәһбири сәид шамил америкадин бу йиғинға қатнишиш үчүн кәлгән CIA ниң алаһидә хадими рози нәзәр билән бирликтә хитай баш министири җу енләйгә шәрқий түркистан мәсилиси бойичә соал қойиду. Җу енләй уларниң соалиға ялған-явидақ сөзләр билән җаваб бәргәндә рози нәзәр йиғин мәйданида авазини қоюп берип мундақ дәйду: «җу енләй әпәнди, сизниң исмиңизниң ахирқи боғумидики ‹лаи' сөзи билән инглизчидики ‹ялған' мәнисини беридиған ‹лиә' сөзиниң тәләппузи охшап қалидикән. Бу бир тасадипийлиқ болсиму, әмма бир дөләтниң баш министири болған сиздәк бир әрбабниң шәрқий түркистан мәсилисидә ялған сөзлиши хәлқара җамаәтни қаттиқ әпсусландуриду.»

Бандуң йиғинидин кейин коммунист хитай һөкүмити ислам дунясиниң қоллишини қолға кәлтүрүш үчүн мусулманларниң қиблигаһи болған мәккигә көз тикиду. Атиезим, йәни динсизлиқ принсипи үстигә қурулған хитай компартийәси сиясий еһтияҗ түпәйли «хитай дөләтлик һәҗ өмики» тәшкилләп әрәбистанға әвәтиш, шу арқилиқ өзиниң мусулманлар дунясидики образини тиклимәкчи болиду.

1956-Йили 6-айда хитай һөкүмити хитай мәмликәтлик ислам җәмийитиниң рәиси бурһан шәһидиниң башчилиқида «хитай һәҗ өмики» тәшкилләп, сәуди әрәбистанға әвәтиду. Мәзкур һәҗ өмикиниң тәркибидә әнвәр ханбаба, абдуреһимҗан һәсәноп, яқуп дамоллам, һилалидин әзизи, абдулла дамолла, нимшеһит армийә дамоллам, бәрди дамоллам қатарлиқ мәшһур кишиләрму бар иди. Хитай һәҗ өмики гәрчә «һәҗ қилиш» намида мәккигә әвәтилгән болсиму, әмма улар һәҗдин кейин бурһан шәһидиниң башчилиқида мисир, сәуди әрәбистан, ийорданийә, ливан, сүрийә қатарлиқ әрәб ислам мәмликәтлиридә қизил хитайниң милләтләр сиясити билән дин сияситини тәшвиқ қилиду. Әнвәр ханбаба өзиниң әслимисидә мундақ дәп язиду: «бизниң мәқситимиз һәҗ қилиш болсиму, әмма һәҗ вәзиписини тамамлиғандин кейин әрәб дөләтлиридә зиярәттә болуш арқилиқ дөлитимизниң әһвалини, дөлитимиздики мусулманларниң тәрәққият әһвалини, дөлитимизниң диний әркинлик сияситини вә милләтләр баравәрлик сияситини тонуштуруш һәмдә достлуқ орнитиш иди.»

Бурһан шәһидиниң 1956-йили «хитай һәҗ өмики» ни башлап сәуди әрәбистанға беришидики йәнә бир мәхпий вәзиписи һәҗ мәзгилидә муһәммәдимин буғра вә әйса йүсүп алптекинләр билән көрүшүп, уларни қайтуруп келиш иди. Бу һәқтә мәруп әйса өз әслимисидә мундақ дәп язиду: «хитай һөкүмити 1956-йили бурһан шәһидини ‹һәҗ тавап қилишқа баридиған җуңго мусулманлири өмики' гә башлиқ қилип, сәуди әрәбистанға әвәтти. Әмма муһәммәдимин буғра билән әйса йүсүп алптекинләр бурһан шәһидиниң тәклипини қобул қилиш турмақ, униң билән һәрәмдә йүзтуранә көрүшүшниму рәт қилиду.»

Бурһан шәһидиниң 1956-йили һәҗ зияритидики урунушлири мәғлуп болғандин кейин, хитай һөкүмити иккинчи қәдәмдә муһәммәдимин буғрани қайил қилалайдиған башқа бир намзат тепишқа мәҗбур болиду. Бу вақитта или қазақ аптоном областиниң муавин башлиқи, қошумчә или вилайитиниң валийлиқини өтәватқан абдурәһим әйсаниң әйни вақитта үрүмчидә муһәммәдимин буғра билән йеқин мунасивәттә болғанлиқи оттуриға чиқиду. Бу һәқтә зияритимизни қобул қилған мәруп әйса акиси абдурәһим әйсаниң 1946-1947-йиллири муһәммәдимин буғра билән шинҗаң институтида интайин йеқин достлуқ мунасивитидә болғанлиқини әскәртип өтти.

Ундин башқа мәруп әйса акиси һәққидә язған әслимисидә йәнә мундақ дәп язиду: «бурһан шәһидиниң урунуши мәғлуп болғандин кейин хитай һөкүмити мәһәммәдимин буғра әпәнди билән йеқинчилиқи бар, униң ишәнчигә еришәләйдиған бир адәмни издәшкә мәҗбур болиду. Шу чағдики уйғур кадирлар ичидә абдурәһим әйсаниң 1940-йилларниң иккинчи йеримида үрүмчидә муһәммәдимин буғра билән йеқин өткәнлики вә улар арисида бир-биригә ишәнч қилидиған достлуқ мунасивитиниң шәкилләнгәнлики оттуриға чиқиду. Чүнки бу икки зат 1946-1947-йиллири шинҗаң институтида биллә ишлигән, йәни абдурәһим әйса әхмәтҗан қасиминиң көрситиши билән шинҗаң институтиниң муавин мудири болған, муһәммәдимин буғра шинҗаң институтиниң пәхрий профессорлуқиға тәйинлинип, уйғур тарихидин дәрс бәргән иди. Әң муһими бу иккийләнниң әйни вақитта идийә җәһәттин йеқинчилиқи бар иди. Шу сәвәбтин хитай рәһбәрлиридин лю шавчи абдурәһим әйсани бейҗиңға чақиртип мәхсус көрүшиду һәмдә униң 1957-йили ‹хитай һәҗ өмики' ни башлап сәуди әрәбистанға беришини, бу пурсәттә муһәммәдимин буғра билән көрүшүп уни вәтәнгә қайтип келишкә қайил қилишни тәләп қилиду.»

Шундақ қилип, абдурәһим әйса 1956-йили бирдинла хитай мәмликәтлик ислам дини җәмийити иккинчи нөвәтлик даимий комитетиниң әзалиқиға көрситилиду. 1957-Йили язда хитай һөкүмити уйғур, туңган, қазақ, қирғиз қатарлиқ мусулман милләтләр арисидин 17 кишини таллап чиқип, «хитай дөләтлик һәҗ өмики» тәшкилләйду. Ву хоңбиң өмәк башлиқи, абдурәһим әйса муавин өмәк башлиқи болған «хитай һәҗ өмики» шу йили 6-айниң ахири бейҗиңдин йолға чиқип, йүннән, бирма, һиндистан арқилиқ сәуди әрәбистанға йетип бариду.

Мәруп әйса 1957-йили хитай компартийәсиниң алий рәһбәрлиридин лю шавчиниң акиси абдурәһим әйсани бейҗиңға чақирип, униңға һәҗгә бериш баһанисидә муһәммәдимин буғрани қайтуруп келиш вәзиписини йүклигәнликини тилға алиду.

Мәруп әйса әслимисидә йәнә қийин таллаш ичидә қалған акиси абдурәһим әйсаниң шу вақиттики зиддийәтлик роһий һалити һәққидә тохтилип, мундақ дәп язиду: «бу чағда акам абдурәһим әйса илгири һеч ойлап бақмиған җиддий сиясий мәсилигә дуч келиду. Әгәр у лю шавчиниң бу тапшуруқини қобул қилмай рәт қилса-хитай һөкүмити бир баһанә тепип униңға зиянкәшлик қилиши чоқум иди. Әгәр хитай һәҗ өмикини башлап сәуди әрәбистанға барса вә муһәммәдимин буғрани вәтәнгә қайтип келишкә қайил қилса, бу өз достини хитай коммунистлириниң дамиға чүшүрүп бергәнлик болатти. У уян ойлап, буян ойлап ахири: ‹өзини һәм сақлап қелиш, достини һәм тутуп бәрмәслик керәк' дегән қарарға келиду.»

(Давами бар)

Толуқ бәт