Abdurehim eysaning hayati we sirliq ölümi (13)

Muxbirimiz qutlan
2020-01-14
Élxet
Pikir
Share
Print
Xitayning 1950-1960-yillarda Uyghur diyarida qozghighan siyasiy dolqunlirida seperwerlikke keltürülgen bir ewlad kishiler.
Xitayning 1950-1960-yillarda Uyghur diyarida qozghighan siyasiy dolqunlirida seperwerlikke keltürülgen bir ewlad kishiler.
RFA/Qutlan

On üchinchi qisim: "Échilip-sayrash" ta sayrighan abdurehim eysa

1956-Yili 4-ayning 28-küni xitay kompartiyesining rehbiri maw zédong "Barche éqimlar bes-beste sayrisun, hemme güller tekshi échilsun" dégen xitayche 8 xetlik yolyoruq élan qilip, ilim-pen we edebiyat-sen'et sahesidiki pütkül serxillerni "Échilip sayrash" qa dewet qilidu.

Buning bilen béyjingdin bashlan'ghan bu "Échilip-sayrash" herikiti shu yili pütkül xitayning jay-jaylirini qaplaydu. Bu heriket Uyghur diyarida eng awwal edebiyat-sen'et sahesidikiler arisida bashlinip, kéyinche aliy mekteplerge, ma'arip we ilim sahesidikilerge, axirida her derijilik hökümet organlirigha kéngiyidu.

Yazghuchi söyün'gül chanishéf özining "Köz yéshida nemlen'gen zémin" namliq biyografik eslimiside 1950-yillarning ikkinchi yérimida tébbiy institutta "Échilip-sayrighan" Uyghur we bashqa yerlik millet oqughuchilirining bir yildin kéyin qandaq éghir bedellerni töligenlikini janliq teswirleydu.

U mundaq dep yazidu: "Birqanche ay ötkendin kéyin sayrighuchilar 'ongchi', 'yerlik milletchi', 'onggha mahil tenqid obéykti' dégen tiplargha bölünüp, küresh qilish basquchi bashlandi. 'ongchi', 'yerlik milletchi' dep qalpaq kiygüzülgenler mektepning chong zalida ötküzülgen küresh yighinida her küni otturigha turghuzup qoyulatti. Ularni 'mesilengni tapshur! ' dep qistaytti. Ular aghzini échip söz qilghuche birqanche aktip oqughuchilar sekrep chiqip, ularning sözini prinsipqa kötürüp, barmaqliri bilen közlirige choqup, qap-qarisigha töhmet qilatti. Kékirdekliri yirtilghudek warqirap sho'ar towlaytti. Ulargha qoshulup pütün zaldiki ademler teng sho'ar towlashqa toghra kéletti. Eger bir adem sho'ar towlimay qalghan bolsa yaki mügdep qalghan bolsa, shu minutta otturigha sörep chiqip 'jinayetchige hessidarliq qildi' dep ularni urup küresh qilatti. Zalda tamakining kök isliridin közni achqili bolmaytti. Ademning rohini azablaydighan bu küresh yighinliridin toyup, bizar bolup kétettuq…"

Yazghuchi xalide isra'ilning "Altun kesh" namliq romanidimu 1956-yilidiki "Échilip-sayrash" ta sayrighan shinjang instituti edebiyat fakultétining bir qatar oqughuchilirining kéyinki 20 yilliq siyasiy boran-chapqunlardiki échinishliq hayati yorutup bérilidu.

1956-Yilining kéyinki yérimidiki "Échilip-sayrash" dolqunida Uyghur aptonom rayonining edebiyat-sen'et sahesidiki köpligen yazghuchilar, sha'irlar we sen'etkarlar otturigha chiqip "Sayraydu". Shu jümlidin Uyghur aptonom rayonluq edebiyat-sen'etchiler birleshmisining re'isi ziya semididin tartip zunun qadiri, qaji qumar, mirzahit kérimi qatarliq yazghuchilargha qeder "Sayraydu". Halbuki aridin bir yil ötüp, 1957-yiligha kelgende "Sayrighan" yazghuchi-sha'irlarning hemmisi dégüdek zerbe bérish nishanigha aylinip, ularning eserliri "Zeherlik chöp" qatarigha chiqirilidu.

1950-Yillarning axirliridiki Uyghur edebiyatigha siyasiy diyagnoz qoyghan xitay tetqiqatchisi owyang késhing "1957-Yili shinjangning edebiyat-sen'et saheside ongchi we yerlik milletchi unsurlarning partiyege, sotsiyalizmgha qarshi türlük zeherlik chöplerni térighan, edebiyat sahesidiki zhurnallarda siyasiy xataliqlar bilen yerlik milletchilik idiyeliri ekis ettürülgen eserler eng köp élan qilin'ghan bir yil boldi," dep yazidu.

1958-Yili edebiyat-sen'etchiler sahesidiki siyasiy aktiplardin pettarjan muhemmedi bilen yérghali birlikte maqale élan qilip, mundaq dep yazidu: "1957-Yili neshir qilin'ghan 'tarim' zhurnilining 12 sanida jem'iy 254 parche eser élan qilin'ghan. Bularning ichide 61 parche eserde siyasiy xataliq mewjut. Qazaqche 'shoghla' zhurnilida jem'iy 281 parche eser élan qilin'ghan. Bularning ichide 9 parche eserde siyasiy idiye xataliqi mewjut. Qalghan eserlerde gerche chong mesile bolmisimu, emma yérimidin köprek eserler idiye jehette saghlam emes."

Bügün tashkentte yashawatqan 86 yashliq merup eysa 1956-yilidiki "Échilip-sayrash" ta akisi abdurehim eysaning nazarettin yuqiri derijilik Uyghur kadirlar ichide tunji bolup "Sayrighan" kishi ikenlikini alahide tekitlep ötidu.

U yene akisi abdurehim eysaning Uyghur diyaridiki néfit we yer asti bayliqlar mesilisi, Uyghur déhqanlirining namratliq mesilisi, milliy darametning milletler ara teqsimlinish mesilisi, we xitay köchmenliri mesilisi qatarliq jehetlerde "Rasa sayrighanliqi" ni eslep ötti.

Abdurehim eysaning "Échilip-sayrash" Uyghur diyaridiki ijtima'iy we iqtisadiy mesililerdin bashqa yene téximu sezgür bolghan milletler we din mesilisige, bolupmu "Uyghuristan ittipaqdash jumhuriyiti" mesilisige bérip tirkilidu.

Abdurehim eysa "Échilip-sayrash" mezgilide otturigha chiqqan shinjang institutining 18 yashliq bir oqughuchisini misal qilip mundaq deydu: "18 Yashliq bir oqughuchi Uyghuristan jumhuriyitining asasiy qanuni bilen jumhuriyet xeritisini sizip chiqiptu. Buninggha sélishturghanda siyasetning béshida turghan bizler héchnéme qilalmiduq."

Shundaq qilip, 1958-yilining ikkinchi yérimidin bashlap, Uyghur aptonom rayonidin "Yerlik milletchi" qalpiqi kiydürülgen Uyghur, qazaq we bashqa yerlik millet serxillirige türlük shekillerde zerbe bérilidu. 1959-Yili 4-ayning 14-küni "Shinjang géziti" idariside "Yerlik milletchilikke qarshi küresh boyiche xulase yighini" échilip, Uyghur tehrir bölümidin abdurehim ötkür, nizamidin hüseyin qatarliq birqanchilighan tejribilik tehrirler qolgha élinidu.

Merhum ötkür ependining xanimi xelchem tileshéwa öz eslimiside shu chaghdiki weqelerni bayan qilip, mundaq dep yazidu: "Ötkür ependining üstidiki réjim waqti toshup, yérim yil öter-ötmeyla, yeni 1957-yili kirishi bilen 'istil tüzitish herikiti' bashlinip, birinchi pay oq yenila ötkürge qaritip étildi. Bir küni etigende gézitxana témigha chong xetlik tam géziti (dazibaw) chaplan'ghanliqini körduq. Qarisaq, bu tam géziti ötkür üstide yézilghan iken. Uningda 'esheddiy yerlik milletchi', 'pan-türkist', 'eysa-iminlerning qol chomiqi', 'chet'elge qachmaqchi bolghan eksil'inqilabiy unsur' dégen'ge oxshash kona qalpaqlarni kiydürüp, tillap yézilghan iken. Shuning bilen ötkürni toxtimay ikki yil küresh qildi. Bu küresh 8 sa'etlik xizmetning sirtida idi. Shuning bilen her küni yéngi-yéngi dazibawlar bilen hejwiy resimler chaplinip turidighan boldi, hetta ménimu qoshup sizatti… hetta qizlirimizning 'gülsüm'ay', 'cholpan' dégen isimlirinimu ikki kün küresh qildi. Yeni 'ötkür qizlirining ismini türkiye bayriqining simwoli qilip qoydi', 'ay-yultuz dep isim qoydi' dep küresh qildi. 1959-Yili 5-ayda ötkürni qolgha aldi. Qolgha élin'ghanlar ichide ötkür ependidin bashqa yene tejribilik usta tehrir nizamidin hüseyin, hoshur musa dégen yash tehrir yigit, ghopur chong dégen terjiman kishimu bar idi. Bu 4 kishining üchi emgek bilen özgertish meydanigha, yalghuz ötkür ependila siyasiy mehbuslar türmisige emgek bilen özgertishke ewetildi."

Merhum nizamidin hüseyin 1997-yili türmide yézip qaldurghan eslimiside bu heqte mundaq dep yazidu: "Shu küni abdulla zakirof, hüseyin ebeydulla dégenlerning riyasetchilikide daghdughiliq yighin échilip, qolgha élinduq. Men abdurehim ötkür, ghopur chong qatarliq 3 kishi birlikte qolgha élinduq we shu küni türmige apirip bérilduq. Türmide turdi samsaq, inayitulla hélimi, abdushükür muhemmet'imin, eziz niyazi, qaji qumar, shükür yalqin, abduweli güli, mutellip abdulla…qatarliq yazghuchi, doxtur we alimlardin 400 din artuq kishi bar iken."

Merup eysa eyni waqittiki Uyghur aptonom rayonining re'isi seypidin ezizining "Yerlik milletchilikke qarshi heriket" te qolgha élin'ghan, jazalan'ghan, hetta naheq ölüp ketken serxillerning mesiliside bash tarip bolmaydighan mes'uliyiti barliqini tekitleydu. U yene seypidin ezizining "Yerlik milletchilikke qarshi küreshke seperwerlik qilish doklati" ni wang énmawning körsetmisi boyiche 4 qétim toluqlap yazghanliqini eskertip ötidu.

Merup eysa 1960-yillarda ghéni batur bilen körüshkinide uning hesret bilen: "Öz waqtida seypidin ezizi bilen abdulla zakirni étip tashlimighanliqim méning hayatimdiki eng chong pushayminimdur," dégenlikini esleydu.

1957-1958-Yilliridiki "Yerlik milletchilikke qarshi küresh" dolqunida abdurehim eysa qatarliq Uyghur serxilliri hayatidin ayrilip, yene minglighan kishiler yillarche naheq jazalinidu. 1970-Yillarning axirida seypidin ezizi hoquqidin élinip, béyjingda mirzaqamaqta yatqan yillirida andin özining mes'uliyitini ésige alidu. U özining oqurmenlerge yetmigen eslimisining 3-tomida mundaq dep yazidu: "Men ashu 20 yil jeryanida azab-oqubetlerni yetküche chekken yoldashlarning aldida eyiplikmen. Ularning a'ile-tawabi'atlirining aldida eyiplikmen. Men da'im shu ehwallarni esliginimde özümde bir türlük échinish, epsuslinish hés qilimen."

Merup eysa eyni waqitta shunche zor mes'uliyetlerdin qachqan seypidin ezizining ömrining axirqi yillirida "Men qorchaq re'is bolup qaldim," dep epsuslan'ghanliqini tilgha alidu. (Dawami bar)

Toluq bet