Абдурәһим әйсаниң һаяти вә сирлиқ өлүми (13)

Мухбиримиз қутлан
2020-01-14
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Хитайниң 1950-1960-йилларда уйғур диярида қозғиған сиясий долқунлирида сәпәрвәрликкә кәлтүрүлгән бир әвлад кишиләр.
Хитайниң 1950-1960-йилларда уйғур диярида қозғиған сиясий долқунлирида сәпәрвәрликкә кәлтүрүлгән бир әвлад кишиләр.
RFA/Qutlan

Он үчинчи қисим: «ечилип-сайраш» та сайриған абдурәһим әйса

1956-Йили 4-айниң 28-күни хитай компартийәсиниң рәһбири мав зедоң «барчә еқимлар бәс-бәстә сайрисун, һәммә гүлләр тәкши ечилсун» дегән хитайчә 8 хәтлик йолйоруқ елан қилип, илим-пән вә әдәбият-сәнәт саһәсидики пүткүл сәрхилләрни «ечилип сайраш» қа дәвәт қилиду.

Буниң билән бейҗиңдин башланған бу «ечилип-сайраш» һәрикити шу йили пүткүл хитайниң җай-җайлирини қаплайду. Бу һәрикәт уйғур диярида әң аввал әдәбият-сәнәт саһәсидикиләр арисида башлинип, кейинчә алий мәктәпләргә, маарип вә илим саһәсидикиләргә, ахирида һәр дәриҗилик һөкүмәт органлириға кеңийиду.

Язғучи сөйүнгүл чанишеф өзиниң «көз йешида нәмләнгән земин» намлиқ бийографик әслимисидә 1950-йилларниң иккинчи йеримида теббий институтта «ечилип-сайриған» уйғур вә башқа йәрлик милләт оқуғучилириниң бир йилдин кейин қандақ еғир бәдәлләрни төлигәнликини җанлиқ тәсвирләйду.

У мундақ дәп язиду: «бирқанчә ай өткәндин кейин сайриғучилар ‹оңчи', ‹йәрлик милләтчи', ‹оңға маһил тәнқид обейкти' дегән типларға бөлүнүп, күрәш қилиш басқучи башланди. ‹Оңчи', ‹йәрлик милләтчи' дәп қалпақ кийгүзүлгәнләр мәктәпниң чоң залида өткүзүлгән күрәш йиғинида һәр күни оттуриға турғузуп қоюлатти. Уларни ‹мәсиләңни тапшур! ' дәп қистайтти. Улар ағзини ечип сөз қилғучә бирқанчә актип оқуғучилар сәкрәп чиқип, уларниң сөзини принсипқа көтүрүп, бармақлири билән көзлиригә чоқуп, қап-қарисиға төһмәт қилатти. Кекирдәклири йиртилғудәк варқирап шоар товлайтти. Уларға қошулуп пүтүн залдики адәмләр тәң шоар товлашқа тоғра келәтти. Әгәр бир адәм шоар товлимай қалған болса яки мүгдәп қалған болса, шу минутта оттуриға сөрәп чиқип ‹җинайәтчигә һәссидарлиқ қилди' дәп уларни уруп күрәш қилатти. Залда тамакиниң көк ислиридин көзни ачқили болмайтти. Адәмниң роһини азаблайдиған бу күрәш йиғинлиридин тоюп, бизар болуп кетәттуқ…»

Язғучи халидә исраилниң «алтун кәш» намлиқ романидиму 1956-йилидики «ечилип-сайраш» та сайриған шинҗаң институти әдәбият факултетиниң бир қатар оқуғучилириниң кейинки 20 йиллиқ сиясий боран-чапқунлардики ечинишлиқ һаяти йорутуп берилиду.

1956-Йилиниң кейинки йеримидики «ечилип-сайраш» долқунида уйғур аптоном райониниң әдәбият-сәнәт саһәсидики көплигән язғучилар, шаирлар вә сәнәткарлар оттуриға чиқип «сайрайду». Шу җүмлидин уйғур аптоном районлуқ әдәбият-сәнәтчиләр бирләшмисиниң рәиси зия сәмидидин тартип зунун қадири, қаҗи қумар, мирзаһит керими қатарлиқ язғучиларға қәдәр «сайрайду». Һалбуки аридин бир йил өтүп, 1957-йилиға кәлгәндә «сайриған» язғучи-шаирларниң һәммиси дегүдәк зәрбә бериш нишаниға айлинип, уларниң әсәрлири «зәһәрлик чөп» қатариға чиқирилиду.

1950-Йилларниң ахирлиридики уйғур әдәбиятиға сиясий диягноз қойған хитай тәтқиқатчиси овяң кешиң «1957-йили шинҗаңниң әдәбият-сәнәт саһәсидә оңчи вә йәрлик милләтчи унсурларниң партийәгә, сотсиялизмға қарши түрлүк зәһәрлик чөпләрни териған, әдәбият саһәсидики журналларда сиясий хаталиқлар билән йәрлик милләтчилик идийәлири әкис әттүрүлгән әсәрләр әң көп елан қилинған бир йил болди,» дәп язиду.

1958-Йили әдәбият-сәнәтчиләр саһәсидики сиясий актиплардин пәттарҗан муһәммәди билән йерғали бирликтә мақалә елан қилип, мундақ дәп язиду: «1957-йили нәшир қилинған ‹тарим' журнилиниң 12 санида җәмий 254 парчә әсәр елан қилинған. Буларниң ичидә 61 парчә әсәрдә сиясий хаталиқ мәвҗут. Қазақчә ‹шоғла' журнилида җәмий 281 парчә әсәр елан қилинған. Буларниң ичидә 9 парчә әсәрдә сиясий идийә хаталиқи мәвҗут. Қалған әсәрләрдә гәрчә чоң мәсилә болмисиму, әмма йеримидин көпрәк әсәрләр идийә җәһәттә сағлам әмәс.»

Бүгүн ташкәнттә яшаватқан 86 яшлиқ мәруп әйса 1956-йилидики «ечилип-сайраш» та акиси абдурәһим әйсаниң назарәттин юқири дәриҗилик уйғур кадирлар ичидә тунҗи болуп «сайриған» киши икәнликини алаһидә тәкитләп өтиду.

У йәнә акиси абдурәһим әйсаниң уйғур дияридики нефит вә йәр асти байлиқлар мәсилиси, уйғур деһқанлириниң намратлиқ мәсилиси, миллий дарамәтниң милләтләр ара тәқсимлиниш мәсилиси, вә хитай көчмәнлири мәсилиси қатарлиқ җәһәтләрдә «раса сайриғанлиқи» ни әсләп өтти.

Абдурәһим әйсаниң «ечилип-сайраш» уйғур дияридики иҗтимаий вә иқтисадий мәсилиләрдин башқа йәнә техиму сәзгүр болған милләтләр вә дин мәсилисигә, болупму «уйғуристан иттипақдаш җумһурийити» мәсилисигә берип тиркилиду.

Абдурәһим әйса «ечилип-сайраш» мәзгилидә оттуриға чиққан шинҗаң институтиниң 18 яшлиқ бир оқуғучисини мисал қилип мундақ дәйду: «18 яшлиқ бир оқуғучи уйғуристан җумһурийитиниң асасий қануни билән җумһурийәт хәритисини сизип чиқипту. Буниңға селиштурғанда сиясәтниң бешида турған бизләр һечнемә қилалмидуқ.»

Шундақ қилип, 1958-йилиниң иккинчи йеримидин башлап, уйғур аптоном районидин «йәрлик милләтчи» қалпиқи кийдүрүлгән уйғур, қазақ вә башқа йәрлик милләт сәрхиллиригә түрлүк шәкилләрдә зәрбә берилиду. 1959-Йили 4-айниң 14-күни «шинҗаң гезити» идарисидә «йәрлик милләтчиликкә қарши күрәш бойичә хуласә йиғини» ечилип, уйғур тәһрир бөлүмидин абдурәһим өткүр, низамидин һүсәйин қатарлиқ бирқанчилиған тәҗрибилик тәһрирләр қолға елиниду.

Мәрһум өткүр әпәндиниң ханими хәлчәм тиләшева өз әслимисидә шу чағдики вәқәләрни баян қилип, мундақ дәп язиду: «өткүр әпәндиниң үстидики реҗим вақти тошуп, йерим йил өтәр-өтмәйла, йәни 1957-йили кириши билән ‹истил түзитиш һәрикити' башлинип, биринчи пай оқ йәнила өткүргә қаритип етилди. Бир күни әтигәндә гезитхана темиға чоң хәтлик там гезити (дазибав) чапланғанлиқини көрдуқ. Қарисақ, бу там гезити өткүр үстидә йезилған икән. Униңда ‹әшәддий йәрлик милләтчи', ‹пан-түркист', ‹әйса-иминләрниң қол чомиқи', ‹чәтәлгә қачмақчи болған әксилинқилабий унсур' дегәнгә охшаш кона қалпақларни кийдүрүп, тиллап йезилған икән. Шуниң билән өткүрни тохтимай икки йил күрәш қилди. Бу күрәш 8 саәтлик хизмәтниң сиртида иди. Шуниң билән һәр күни йеңи-йеңи дазибавлар билән һәҗвий рәсимләр чаплинип туридиған болди, һәтта мениму қошуп сизатти… һәтта қизлиримизниң ‹гүлсүмай', ‹чолпан' дегән исимлириниму икки күн күрәш қилди. Йәни ‹өткүр қизлириниң исмини түркийә байриқиниң символи қилип қойди', ‹ай-юлтуз дәп исим қойди' дәп күрәш қилди. 1959-Йили 5-айда өткүрни қолға алди. Қолға елинғанлар ичидә өткүр әпәндидин башқа йәнә тәҗрибилик уста тәһрир низамидин һүсәйин, һошур муса дегән яш тәһрир йигит, ғопур чоң дегән тәрҗиман кишиму бар иди. Бу 4 кишиниң үчи әмгәк билән өзгәртиш мәйданиға, ялғуз өткүр әпәндила сиясий мәһбуслар түрмисигә әмгәк билән өзгәртишкә әвәтилди.»

Мәрһум низамидин һүсәйин 1997-йили түрмидә йезип қалдурған әслимисидә бу һәқтә мундақ дәп язиду: «шу күни абдулла закироф, һүсәйин әбәйдулла дегәнләрниң риясәтчиликидә дағдуғилиқ йиғин ечилип, қолға елиндуқ. Мән абдурәһим өткүр, ғопур чоң қатарлиқ 3 киши бирликтә қолға елиндуқ вә шу күни түрмигә апирип берилдуқ. Түрмидә турди самсақ, инайитулла һелими, абдушүкүр муһәммәтимин, әзиз ниязи, қаҗи қумар, шүкүр ялқин, абдувәли гүли, мутәллип абдулла…қатарлиқ язғучи, дохтур вә алимлардин 400 дин артуқ киши бар икән.»

Мәруп әйса әйни вақиттики уйғур аптоном райониниң рәиси сәйпидин әзизиниң «йәрлик милләтчиликкә қарши һәрикәт» тә қолға елинған, җазаланған, һәтта наһәқ өлүп кәткән сәрхилләрниң мәсилисидә баш тарип болмайдиған мәсулийити барлиқини тәкитләйду. У йәнә сәйпидин әзизиниң «йәрлик милләтчиликкә қарши күрәшкә сәпәрвәрлик қилиш доклати» ни ваң енмавниң көрсәтмиси бойичә 4 қетим толуқлап язғанлиқини әскәртип өтиду.

Мәруп әйса 1960-йилларда ғени батур билән көрүшкинидә униң һәсрәт билән: «өз вақтида сәйпидин әзизи билән абдулла закирни етип ташлимиғанлиқим мениң һаятимдики әң чоң пушайминимдур,» дегәнликини әсләйду.

1957-1958-Йиллиридики «йәрлик милләтчиликкә қарши күрәш» долқунида абдурәһим әйса қатарлиқ уйғур сәрхиллири һаятидин айрилип, йәнә миңлиған кишиләр йилларчә наһәқ җазалиниду. 1970-Йилларниң ахирида сәйпидин әзизи һоқуқидин елинип, бейҗиңда мирзақамақта ятқан йиллирида андин өзиниң мәсулийитини есигә алиду. У өзиниң оқурмәнләргә йәтмигән әслимисиниң 3-томида мундақ дәп язиду: «мән ашу 20 йил җәрянида азаб-оқубәтләрни йәткүчә чәккән йолдашларниң алдида әйипликмән. Уларниң аилә-тавабиатлириниң алдида әйипликмән. Мән даим шу әһвалларни әслигинимдә өзүмдә бир түрлүк ечиниш, әпсуслиниш һес қилимән.»

Мәруп әйса әйни вақитта шунчә зор мәсулийәтләрдин қачқан сәйпидин әзизиниң өмриниң ахирқи йиллирида «мән қорчақ рәис болуп қалдим,» дәп әпсусланғанлиқини тилға алиду. (Давами бар)

Толуқ бәт