Abdurehim eysaning hayati we sirliq ölümi (12)

Muxbirimiz qutlan
2020-01-08
Élxet
Pikir
Share
Print
Seypidin ezizi (qara shilepilik üchinchi kishi) 1949-yili 10-ayning 1-küni maw zédong bilen béyjingdiki tyen'enmin rawiqida.
Seypidin ezizi (qara shilepilik üchinchi kishi) 1949-yili 10-ayning 1-küni maw zédong bilen béyjingdiki tyen'enmin rawiqida.
Photo: RFA

On ikkinchi qisim: abdurehim eysa: "Uyghur aptonom rayonining achquchi kimning qolida?"

1955-Yilighiche Uyghur diyarining üchtin ikki qisim tupraqliri qazaq aptonom oblasti, qirghiz aptonom oblasti, mongghol aptonom oblasti, tunggan aptonom oblasti qatarliq aptonom oblastlargha, hetta Uyghurlar mutleq köpchilikni teshkil qilidighan wilayetlerning bezi nahiyeliri bashqa kichik milletlerning aptonom nahiyesi qilip bölüp bérilgendin kéyin nöwet Uyghurlar üchün qandaq bir aptonomiyening yolgha qoyulidighanliqigha tirkilidu.

Seypidin ezizi "Ömür dastani" namliq eslimisining téxi oqurmenlerge yetmigen 3-tomida özining 1954-we 1955-yilliri ariliqida béyjinggha köp qétim qatrap yürüp, "Uyghur aptonomiyesi" dégen namni qolgha keltürüsh üchün tirishchanliq körsetkenlikini pesh qilidu. U eslimiside maw zédongning shi jungshün arqiliq özlirige shinjangda qurulidighan ölke derijilik aptonomiyening namini "Shinjang aptonom rayoni" dések dégen pikirni yetküzgende, özining qattiq xapa bolup: "Aptonomiye tagh-deryagha yaki zémin'gha qarap bérilmeydu, belki milletke qarap bérilidu. Egerde millet bolmighanda aptonomiyemu bolmaydu," dégenlikini tilgha alidu. Seypidin ezizi eslimiside yene mundaq dep yazidu: "Men yoldash shi jungshün'ge 'Uyghur' dégen nam eger shinjangning aptonomiyesige qoshulmisa, bu aptonomiye namini xelqning raziliqidin ötküzüsh qiyin bolidu, hetta qarshiliqlar chiqip qélishi mumkin. Bu pikrimni sizning re'is maw zédonggha yetküzishingizni hem re'is maw zédongning qayta oyliship béqishini ötünimen." 

Seypidin ezizining yoqiriqi bayanliridin köriwélishqa boliduki, xitay kompartiyesi Uyghur diyarining jay-jaylirini parchilap, Uyghurlardin bashqa milletlerge aptonom oblast we aptonom nahiye tesis qilghandin kéyin axirida Uyghur diyarida qurulidighan ölke derijilik aptonomiyege hetta "Uyghur" dégen millet namini qoshushni xalimaydu. Seypidin ezizi bu mesilide xitay kompartiyesining aliy rehbiri maw zédong we xitayda aptonomiye qurush ishlirigha biwasite arilashqan shi jungshün, li wéyxen qatarliqlar bilen köp qétim sözliship, axirida "Shinjang Uyghur aptonom rayoni" dégen namni qolgha keltürgenlikini eskertip ötidu.

Shundaq qilip, 1955-yili 10-ayning 1-küni shinjang Uyghur aptonom rayoni qurulidu. Wiwiska we lozunkilardiki xitayche xetler Uyghurche xetlerning astigha chüshidu. Aptonom rayonning re'isi, wilayetlerning waliysi we nahiyelerning hakimliri Uyghurlardin qoyulidu. Halbuki, kompartiye hemmige rehberlik qilidighan kommunistik siyasiy sistémida Uyghurlardin birinchi qol bashliq qoyulghan her derijilik hökümetler xitaylardin birinchi qol partkom sékritari qoyulghan her derijilik partiye komitétlirigha shertsiz boysunidighan ehwal shekillinidu. Mundaqche éytqanda, aptonomiye hoquqi peqetla qorchaq orun'gha chüshüp qalghan hökümet organlirida ipadilinip, her derijilik partkomlarni pütünley dégüdek xitay kommunistliri kontrol qilidu. 

Merup eysa eyni waqittiki ehwallarni eslep, hetta Uyghur aptonom rayonining tunji re'islikini ötewatqan seypidin eziziningmu "Men qorchaq re'is bolup qaldim" dep waysighanliqini tilgha alidu. 

Bu ehwal abdurehim eysa qatarliq bir türküm Uyghur serxillirini qattiq ümidsizlendüridu. Abdurehim eysa kökrek kérip otturigha chiqip, milliy inqilab méwisining bikargha ketkenlikini, minglighan qurbanlarning qéni bedilige qurulghan sherqiy türkistan jumhuriyiti we uning qimmetlik miraslirining nabut bolghanliqini, Uyghur xelqining eng axirida "Aptonom rayon" dégen quruq östengge mirab bolup qalghanliqini her yerde sözleydu.

"Achquch kimning qolida?" dégen bu söz abdurehim eysa teripidin 1956-yilidiki "Échilip-sayrash" dolqunida otturigha qoyulgha meshhur kelimidur. Abdurehim eysa xitay kommunistlirining Uyghurlargha rus kommunistliri ottura asiyadiki qérindash milletlerge bergen ittipaqdash jumhuriyetliridek jumhuriyet hoquqi turmaq, hetta ölke derijilik aptonomiyening achquchinimu bermigenlikidin shikayet qilidu. 

Buning bilen 1955-yilidin 1957-yilighiche bolghan jeryanda seypullayof, es'et is'haqof, muhemmet'imin iminof, ziya semedi, ibrahim turdi, abdurehim eysa, abdurehim se'idi, abliz qari qatarliq bir türküm siyasiy serxillar türlük usullarda özlirining narazliqini otturigha qoyidu, ular Uyghuristan ittipaqdash jumhuriyiti qurup, aliy aptonomiye hoquqini qolgha keltürüsh arzusidin waz kechmeydu. Abdurehim eysa shu yillarda 18 yashliq bir Uyghur studéntning Uyghuristan jumhuriyitining asasiy qanuni bilen xeritisini sizip chiqqanliqini misal keltürüp: "Siyasetning béshida turghan bizler 18 yashliq bir shu oqughuchidek bolalmiduq," deydu. 

1957-Yili 8-ayning béshida xitay memliketlik milletler xizmiti yighini chingdawda échilidu. Xitay bash minsitéri ju énley 8-ayning 4-küni xitaydiki milletler mesilisi we aptonomiye heqqide uzun bir nutuq sözleydu. U yighinida seydulla seypullayof we es'et is'haqof qatarliqlarning ittipaqdash jumhuriyet hoquqi bérish heqqidiki teklip-pikirlirini keskin ret qilip, mundaq deydu: "Shinjang Uyghur aptonom rayoni qurulghan waqitta, biz 'Uyghuristan' dégen namni qollinishni qollimiduq. Chünki shinjangda Uyghurlardin bashqa yene 12 millet yashaydu. 13 Milletke 13 'istan' qurup bergili bolmaydu. Shinjang Uyghur aptonom rayoni déyilgendikin, 'qalpaq' beribir Uyghurlarning béshigha kiydürüldi emesmu! ?" 

Seypullayof bilen es'et is'haqof ju énleyning sözige derhal inkas qayturup: "Sowét ittipaqining qazaqistan ittipaqdash jumhuriyitide yüzge yéqin millet yashaydu. Emma sowét hökümiti qazaqlarning mezkur jumhuriyettiki asasliq yerlik ahale ikenlikini közde tutup, qazaqistan jumhuriyiti qurushni zörür dep hésablighan. Shinjangning ehwalimu buningdin mustesna emes," deydu. 

Chingdaw yighinidin kéyin xitay kompartiyesi merkiziy komitéti Uyghur aptonom rayonida "Yerlik milletchilikke qarshi heriket" qozghashni, shu arqiliq xitay hökümitining milletler siyasitige narazliq bildürgen we Uyghuristan ittipaqdash jumhuriyiti qurushni teshebbus qilghan Uyghur we bashqa yerlik millet serxillirigha qattiq zerbe bérishni qarar qilidu. 

1958-Yiligha kelgende xitay kompartiyesi chingdaw yighinida ju énley bilen tartishqan seypullayof we es'et is'haqof qatarliq yoqiri derijilik kadirlargha zerbe béridu. Merup eysa seypullayofning 1958-yili qomulgha palinip onnechche yillar bésimda yashighanliqini tekitlep ötidu. 

Emeliyette chingdaw yighini échilishtin burunla abdurehim eysa wekillikidiki bir qisim yoqiri derijilik Uyghur serxilliri 1956-yilidiki "Échilip sayrash" ta we 1957-yili bashlan'ghan "Istil tüzitish herikiti" mezgilliride kökrek kérip otturigha chiqqan idi. U atalmish "Aptonom rayon", "Aptonom oblast" we "Aptonom nahiye" dégenler qeghez yüzidiki saxta hoquqlardin bashqa nerser emes, aptonomiyening achquchini qolgha almay turup heqiqiy aptonomiyening emeliyleshmeydu, deydu. 

Merup eysaning tekitlishiche, eyni waqittiki Uyghur aptonom rayonining mu'awin re'isi muhemmet'imin iminop akisi abdurehim eysani agahlandurghanda, u "Pichaq göshtin ötüp söngekke yetti, emdi yene qarap tursaq bolmaydu," deydu. 

Abdurehim eysa otturigha qoyghan xitayning Uyghur diyaridiki saxta aptonomiyesi we uning mahiyiti heqqidiki tenqidiy pikirliri wang énmaw bashchiliqidiki xitay kommunistlirining nérwisigha tégidu. Éniqraqini éytqanda, Uyghur aptonom rayonluq partkomning sékritari wang énmaw bu qétimqi yighindin kéyin waqit-sa'iti kelgende abdurehim eysagha qattiq zerbe bérish we uni közdin yoqitishning pilanini tüzüp qoyidu. 

Dégendek, 1957-yili 12-ayning 16-küni ürümchide échilghan "Yerlik milletchilikke qarshi küreshke seperwerlik qilish yighini" da birinchi oq abdurehim eysagha étilidu. Uning 1951-yilidin buyanqi sözlirining hemmisi uning "Jinayiti" bolup otturigha qoyulidu. Abdurehim eysa 1958-yili 1-ayning otturilirida "Özini öltüriwaldi" dégen nam bilen süyiqestke uchrap hayatidin ayrilghandin kéyin 1958-yili 4-ayning 30-künidiki "Shinjang géziti" de uni "Esheddiy yerlik milletchilik" bilen eyiblep bash maqale élan qilinidu. 

Maqalide mundaq déyilidu: "Abdurehim eysa musteqil Uyghuristan réspublikisi yaki sherqiy türkistan réspublikisi qurushni teshebbus qildi. Kompartiyege qarshi haqaret sözlirini ishletti. U 'partiye chong milletchilerning xensu bolmighan milletlerni bozek qilishigha yol qoyidighan apparat. Uning siyasiti xensu emes milletler üchün balayi-apet, ' dédi. Abdurehim eysa ziya semedi, ibrahim turdilar bilen til biriktürüp, partiyege qarshi ittipaq tüzdi. U partiyedin hoquq taliship: 'achquch kimning qolida?' dégen mesilini otturigha qoydi. U: 'xensular Uyghurlarning yéridiki hemme partiyewiy orunlar we memuriy orunlarni boshatsun, ular igilep turghan orunlar Uyghur we bashqa milliy kadirlargha oküzüp bérilsun. Xensu kadirlar muhim wezipilerni üstige almasliqi kérek, peqet yardemchi rol oynishi kérek, ularning bolushi milliy kadirlargha putlikashang bolidu, biz xensularning yardimisizmu sotsiyaslizm quralaymiz, ' dédi. U yene 'yerlik milletler xensular bilen siyasiy, iqtisadiy we medeniyet jehette barawer emes؛ Uyghurlarning yéridin élin'ghan darametning altiden besh qismi xensulargha, altiden bir qismi bashqa milletlerning éhtiyajigha serp qilinmaqta. Ishlepchiqirish-qurulush armiyesi dégen néme Uyghurlarning yaxshi yerlirini tartiwaldi. Mundaq shara'itta shinjang Uyghur aptonom rayoni qurulghini bilen qurulmighinining héch perqi qalmidi. Biz xensulardin hoquqni bérishini telep qilimiz, eger yene bermise, tartiwélishimiz kérek! ' dep zeher tarqatti." 

Shinjang Uyghur aptonom rayonluq partkomning organ metbu'ati bolghan "Algha" zhurnili 1958-yilliq 5-sanida abdurehim eysani eyiblep bash maqale élan qilidu. Bu maqalida abdurehim eysa qatarliq Uyghur serxilliri dehshetlik türde hujum nishani qilinidu. Maqalide mundaq déyilidu: "Abdurehim eysa merkezning milliy téritoriyelik aptonomiye siyasitini 'xata' dep hujum qilip, 'shinjangda aptonom rayon, aptonom oblast, aptonom nahiyelerning qurulghanliqi bilen qurulmighanliqining héchqandaq perqi yoq'-dédi. U yene 'achquch kimning qolida ikenlikige qarash kérek'-dédi." maqalide yene mundaq déyilidu: "Abdurehim eysa 'xensular ilini bésiwaldi, xensularning yardimisizmu biz sotsiyalizm quralaymiz'-dédi. Ular ötken yili mayda aptonom rayonluq partiye komitétining kéngeytilgen yighinida bir muqamda naxsha éytip ot quyruqluq bilen: 'milliy kadirlarda xizmet bar, hoquq yoq', 'xensular texttin chüshsun', 'barliq aptonom orunlar, hetta herbiy qoshunlar we partiye komitéti orunliri milliyleshtürülsun'-dep jar saldi." 

Derweqe, aburehim eysa xitay kompartiyesi Uyghur diyarini igilep 6 yildin kéyin aran teslikte tesis qilghan "Shinjang Uyghur aptonom rayoni" dégen bu ölke derijilik memuriy organning emeliyette "Éti ulugh suprisi quruq" bir saxta aptonomiye ikenlikini, uning achquchining 'aptonomiye' qalpiqi kiydürülgen Uyghurlarning qolida emes, belki xitay partkom sékritarlirining qolida ikenlikini öz dewridila chongqur derijide tonup yetken idi.

Pikirler (0)
Share
Toluq bet