Хитай «ақ ташлиқ китаб» арқилиқ уйғур елидики сиясәтлирини ақлимақчи болди

Мухбиримиз ирадә
2019-03-18
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Хитай һөкүмити бир гуруппа чәтәл мухбирлирини тәшкилләп, «қайта тәрбийәләш мәркәзлири» ни зиярәт қилдуруватқан көрүнүш. 2019-Йили 4-январ.
Хитай һөкүмити бир гуруппа чәтәл мухбирлирини тәшкилләп, «қайта тәрбийәләш мәркәзлири» ни зиярәт қилдуруватқан көрүнүш. 2019-Йили 4-январ.
REUTERS

Хитай һөкүмити, уйғур елидә икки милйон әтрапида уйғур вә қазақ қатарлиқ йәрлик милләтләрниң «қайта тәрбийә лагерлири» ға қамиғанлиқи хәлқарада диққәт қозғап, бу һәқтики тәнқидләр күчийиватқан бир пәйттә, ақ ташлиқ китаб елан қилип, хитай һөкүмитиниң уйғур елидә «террорлуқ» вә «радикаллиқ» билән күрәш қиливатқанлиқини илгири сүрди.

18-Март күни хитай дөләт ишлири кабинети тәрипидин елан қилинған ақ ташлиқ китабқа «шинҗаңдики террорлуқ вә радикаллиққа қарши уруш вә кишилик һоқуқниң қоғдилиши» дәп мавзу қоюлған болуп, у «шинҗаң әзәлдин бери хитайниң айрилмас бир қисми», «шинҗаңдики террорлуқ вә радикаллиқниң йилтизи», «зораванлиқ террорлуқ вә дини радикаллиқ кишилик һоқуқниң еғир дәриҗидә дәпсәндә қилиниши», «террорлуқ вә радикаллиққа қанун бойичә зәрбә бериш» қатарлиқ 7 бабтин тәркиб тапқан.

Хитай, «ақ ташлиқ китаби» да алди билән уйғур елиниң әзәлдин хитайға тәвәликини, униң хитайниң айрилмас бир қисми икәнликини әскәртип өткәндин кейин йәнә, уйғурларниң узун тарихий җәрянда көчүш вә милләтләр ара арилишиш нәтиҗисидә келип чиққан бир милләт икәнлики, уйғурларниң түркий хәлқләрниң әвлади әмәсликини илгири сүргән.

Хитай ақ ташлиқ китабида мунуларни баян қилған: «бөлгүнчилик уйғур елидики террорлуқ вә радикаллиқниң йилтиз тартиши үчүн асас болған. Террорчилар вә радикал гуруппилар йиллардин бери бөлгүнчилик думбиқини челиш арқилиқ тарихни бурмилап, милләтләр арисидики мәдәнийәт пәрқини көптүрүп, пәрқлиқ болушни вә өчмәнликни тәрғиб қилип дини радикаллиқни тарқатти».

Ақ ташлиқ китабта йәнә төвәндикиләр илгири сүрүлгән: «2014-йилидин буян шинҗаң даирилири 1588 зораван вә террорлуқ гуруппиларниң тармар қилди. 12 Миң 995 террорчини қолға алди. 2052 Партлатқуч буюмни қолға чүшүрди. 30 Миң 645 адәмни 4858 қетимлиқ қанунсиз дини паалийәт сәвәблик җазалиди вә 345 миң 229 парчә қанунсиз дини материялларни қолға чүшүрди. . . Террорлуққа қарши туруш хизмити вә радикаллиқни түгитиш тиришчанлиқлири һәр даим қанунға уйғун һалда елип берилди».

Америкадики «әркинлик сарийи» ниң тәтқиқатчиси сараһ кук ханим юқирида хитай тәминлигән истатистикилиқ рәқәмләр гәрчә хәлқаралиқ органлар тәрипидин дейиливатқан «бир милйондин ошуқ» уйғур қатарлиқ милләтләрниң лагерда икәнликигә аит санлиқ мәлуматлардин «көп аз болсиму бирақ у йәнила хитайниң кәң көләмлик тутқун елип барғанлиқини намаян қилип турмақта» деди. У мундақ деди:

«Мәнчә хитай һөкүмити ақ ташлиқ китаб арқилиқ өзиниң шинҗаңда наһайити кәң көләмдә тутқун һәрикити елип барғанлиқини етирап қилипту. Хитай һөкүмити өз ағзи билән қанунсиз дини паалийәтләр билән шуғулланғанларниң қолға елинғанлиқини дәпту. Йәни бизгә мәлум болғинидәк, хитай һөкүмити ‹қанунсиз дини паалийәт' дәп атайдиған һәрикәтләрниң нурғунлири башқа әлләрдә қанун арқилиқ қоғдилидиған нормал дини паалийәттур. Хитай һөкүмити юқирида тәминлигән рәқәмләр гәрчә лагерға тутқун қилинғанларниң сани һәққидә хәлқаралиқ доклатларда наһайити ишәнчлик мәлуматлар асасида дейиливатқан бир милйондин ошуқ дегән рәқәмдин нәччә һәссә аз болсиму, әмма у йәнила хитай һөкүмитиниң зораванлиқ түсини алмиған һәрикәтләрни баһанә қилип туруп зор көләмдә тутқун һәрикити йүргүзгәнликини испатлап бәрмәктә».

Сараһ кук ханим сөзидә йәнә, хитай һөкүмитидин қанунсиз дини паалийәт сәвәблик җазаланған 30 миңдин ошуқ кишигә аит сот һөкүмлирини, уларниң җинайи испатлириға аит толуқ материялларни елан қилишни тәләп қилди.

Кишилик һоқуқни көзитиш тәшкилатиниң хитай ишлири директори софи ричардсонму бүгүн тивиттирдики инкасида «әгәр хитай һөкүмитиниң қолида бу кишиләрниң җинайитигә аит испат бар болса, у һалда уларни адил йосунда сотлиши керәкликини, шундила уни қанун арқилиқ идарә қилиш дәп аташқа болидиғанлиқи» ни әскәртти.

Австралийә латроп университетиниң оқутқучиси җәймис лейболд болса тивиттирдики инкасида хитай һөкүмити ақ ташлиқ китабида тәминлигән юқиридики рәқәмләр һәққидә тохтилип: «хитай компартийәси әмәлдарлири шинҗаңдики террористларниң вә қолға чүшүрүлгән қанунсиз дини материялларниң санини шундақ ениқ билидикән, бирақ улар кәспий маһарәт билән тәрбийәлиниш мәркәзлиридә оқуватқанларниң санини билмәйдикән. Бу қәтийла мәнтиқигә уйғун әмәсқу» дәп язған.

Хитай һөкүмити ақ ташлиқ китабида уйғур елидә қурған лагерлирини «тәрбийә мәркизи» дәп атап, бу орунларниң радикаллиқни түгитиш вә террорлуқниң алдини елишни мәқсәт қилғанлиқини вә бу «алдини елиш» характерлик сиясәтләрниң үнүм бериватқанлиқини илгири сүргән болуп, бу дуня уйғур қурултийиниң күчлүк тәнқидигә учриди.

Хитай һөкүмити ақ ташлиқ китабта йәнә, 1990-йилидин 2016-йили декабирғичә болған арилиқта уйғур елидә 30 қетим һуҗум вәқәси йүз бәргәнлики, йүз бәргән һуҗумларда вә башқа топилаңларда 458 адәм өлүп, 2540 адәм яриланғанлиқини илгири сүргән.

Дуня уйғур қурултийи баянатчиси дилшат ришит әпәнди бу һәқтики инкасида хитай һөкүмитиниң һәқиқәтни тохтимай бурмилаватқанлиқини билдүрди. У сөзидә «хәлқарада хитайға қаритилған тәнқид вә бесим қаттиқ күчийиватқан бир шараитта, хитай һөкүмити бу аталмиш ақ ташлиқ китаб арқилиқ уйғур елидики сиясәтлирини ақлимақчи. Бирақ бу әмәлгә ашмайду» деди.

Сараһ кук ханим болса хитай дәватқан террорлуқ аталғуси билән хәлқара қобул қилған террорлуқ уқуми арисида көп пәрқ барлиқини әскәртти. У сөзидә: «бу йәрдә диққәт қилишқа тегишлик мәсилиләр болса алди билән хитай асасән қанун арқилиқ идарә қилинмайду. Болупму уйғур қатарлиқ аз санлиқ милләтләр қанун алдида адил вә баравәр муамилигә учриған әмәс. Хитайда террорлуқ вә қанунсиз дини паалийәт дегән аталғулар интайин кәң даиридә ишлитилиду. Хитайда бир динға аит видийо көрүшму террорлуқ паалийити билән шуғулланғанлиқ һесаблиниду. Шуңа бу ақ ташлиқ китабта берилгән мәлуматларға ишинишкә болмайду. Уйғур елидики вәзийәт хәлқарадики мустәқил тәкшүргүчиләр тәрипидин тәкшүрүлүп испатланмиғучә бундақ ақ ташлиқ китабларниң һечқандақ қиммити йоқ, дәп қараймән» деди.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт