Xitay Uyghurlarni qandaq basturuwatidu?

Ixtiyariy muxbirimiz ekrem
2019-12-31
Élxet
Pikir
Share
Print
Amérika dölet mejliside échilghan "Xitaydiki siyasiy we diniy heqler depsendichiliki" témisidiki guwahliq bérish yighinida tonulghan mutexessis adr'an zénz ependi guwahliq bermekte. 2019-Yili 10-dékabir, washin'gton.
Amérika dölet mejliside échilghan "Xitaydiki siyasiy we diniy heqler depsendichiliki" témisidiki guwahliq bérish yighinida tonulghan mutexessis adr'an zénz ependi guwahliq bermekte. 2019-Yili 10-dékabir, washin'gton.
RFA/Eziz

Gérmaniyediki dangliq radi'o qanalliridin "Gherbiy jenub radi'osi" 30-dékabir "Xitay Uyghurlarni qandaq basturuwatidu? shinjangdiki terbiyelesh lagérliri" namliq xitayning jaza lagérliri siyasitige munasiwetlik chong hejimlik bir programma tarqatti.

Mezkur programmini kiristéni adélhard (Christine Adelhadt), filip ékshitayin (Philipp Eckstein), jan lukas shitrozik (Jan lukas Strozyk), bénédikit shitrunis (Benedikt Strunz) qatarliq 4 muxbir birlikte hazirlighan bolup, 28 minutluq bu programmida Uyghur diyarining nöwettiki échinishliq weziyiti yorutup bérilgen.

Muxbirlar bu programma üchün jaza lagérlirigha munasiwetlik kishilerdin musteqil tetqiqatchi adri'an zénzni, meshhur siyasetchilerdin gérmaniye parlaméntining ezasi margéréta ba'uséni, gérmaniyediki birqanche Uyghurni hem merkizi bérlindiki "Mérkato xitay tetqiqat instituti" ning bir qisim tetqiqatchilirini ziyaret qilghan.

Programmining kirish sözige "Xitayning mexpiy höjjetliri xitayning gherbiy shimalidiki Uyghurlarni keng kölemlik tutqun qilish heqqide xitay rehberlirining qandaq buyruq bergenliki we orunlashturush élip barghanliqini ispatlidi" dégen jümle yézilghan.
Bu radi'o programmisi xitayning bir milyondin artuq Uyghurni jaza lagérlirigha qamighanliqi, yéqinda ashkarilan'ghan mexpiy höjjetler jaza lagérliri siyasitining xitay re'isi shi jinpingning biwasite rehberlikidiki merkizi komitétning buyruqi bilen yolgha qoyulghan bir siyaset bolghanliqini eskertish bilen bashlan'ghan. 

Programmida gérmaniyediki bezi Uyghurlarmu söz qilghan bolup, ular bir pütün Uyghur millitining étnik we medeniyet qirghinchiliqlirigha uchrawatqanliqini, muhajirettiki Uyghurlarning a'ilisidin hazirgha qeder xewer alalmaywatqanliqini bayan qilidu. 
Musteqil tetqiqatchi adri'an zénz xitay dewatqandek bu atalmish "Qayta terbiyelesh merkizi" ge kishilerning öz ixtiyarliqi bilen kelmigenlikini, milyonlighan insanning mejburiy tutup solan'ghanliqini, bu merkezdiki kishilerning yüksek nazaret astida yashaydighanliqi, ularning özi xalighan tamaqni yéyish, xalighanda uxlash, hajetxanigha bérish, yuyunush, doxturgha körünüsh qatarliq eng eqelliy insani heqliridinmu mehrum bolghanliqini, méngisi yuyulup, terbiyelinish ipadisi yaxshi bolup "Oqush püttürgen" Uyghurlarning mana emdi erzan emgek küchi süpitide mejburiy emgeklerge séliniwatqanliqini ipadileydu.

Gérmaniye parlaméntining ezasi margéréta ba'usé sözide Uyghur diyarining tipik saqchi dölitige, üsti ochuq türmige aylan'ghanliqini ilgiri sürüp mundaq deydu: "Uyghurlar yuqiri téxnikiliq digital nazaret astigha élindi. Hemme yerge chiray tonuydighan közitish apparatliri ornitilghan, shexslerning téléfonlirigha jasusluq yumtalliri qachilan'ghan, kishilerning herbir sözi, yazmisi saqchilar teripidin közitip turulidu. Xitay bixeterlik küchliri lagér sirtidikilerning öylirini qedemde bir tekshürüp turidu." 
Programmida Uyghurlar bilen xitaylar arisidiki ziddiyetning xitay qizil armiyesi bu zéminni 1949-yili bésiwalghandin buyanla mewjutluqi, 2009-yili ürümchide Uyghurlarning xitaygha qarshi zor kölemlik namayish élip barghanliqi, namayishta 200 din artuq xitayning ölgenlikimu eskertilidu.

Myunxéndiki jama'et erbabi ablimit tursun ependi bu toghruluq toxtalghanda, bu radi'o programmisining nöwettiki Uyghur weziyitini nahayiti etrapliq ashkarilap bergenlikini tekitlidi.

Programmida yene xitayning Uyghurlargha yürgüzüwatqan étnik we medeniyet qirghinchiliqliri qatarida meschitlerning chéqiliwatqanliqi, milliy örp-adetlerning ayaq asti qiliniwatqanliqi tilgha élinip, bügünki Uyghurlarning hetta özige Uyghurche isim qoyush heqliridinmu ayrilip qéliwatqanliqi tekitlinidu.

28 Minutluq bu programmida "Mérkato xitay tetqiqat instituti" ning tetqiqatchilirimu pikir bayan qilip, xitay hakimiyitining Uyghurlarni yoqitish üchün pilanliq, meqsetlik, sistémiliq halda basturush élip bériwatqanliqini ilgiri süridu.

D u q mu'awin re'isi perhat muhemmidi ependi bu heqte toxtalghan yéqinqi künlerdin buyan xitay shöhret zakirning aghzi arqiliq lagérdikilerning qoyup bérilgenlikige a'it uchurlarni tarqatqan bolsimu, gherb axbarat wasitilirining buninggha ishenmigenliki we lagérlar heqqidiki xewerlerning üzlüksiz élan qiliniwatqanliqini bayan qildi.

Toluq bet