Кремил явро-асия иқтисадий иттипақини кеңәйтишни нишан қилиду

Мухбиримиз үмидвар
2014-12-29
Елхәт
Пикир
Share
Принт
«явро-асия иқтисадий иттипақи»ниң йиғиниға қатнишиватқан әрменийә, беларусийә, русийә, қазақистан вә қирғизистан президентлири. 2014-Йили 23-декабир, москва.
«явро-асия иқтисадий иттипақи»ниң йиғиниға қатнишиватқан әрменийә, беларусийә, русийә, қазақистан вә қирғизистан президентлири. 2014-Йили 23-декабир, москва.
AFP

23-Декабир күни москвада русийә, қазақистан, беларусийәдин тәркиб тапқан үч дөләтни өз ичигә алған йеңи район характерлик тәшкилат «явро-асия иқтисадий иттипақи»ниң йиғини вә охшаш вақитта йәнә мәзкур үч дөләттин башқа қирғизистан вә әрменийә һәм таҗикистанни өз ичигә алған коллектип бихәтәрлик келишими тәшкилатиниң йиғини болуп өтти.

Явро-асия иқтисадий иттипақиниң йиғинида қирғизистан вә әрменийәниң мәзкур иттипаққа қобул қилинғанлиқи муқимлаштурулди. Нәтиҗидә, русийә башчилиқидики сабиқ совет иттипақиниң икки оттура асия җумһурийити, йәни түркий тилларда сөзлишидиған қазақистан вә қирғизистан, кавказийәдики әрменийә вә славиян тиллирида сөзлишидиған русийә һәм беларусийәдин ибарәт бәш сабиқ совет иттипақи җумһурийитиниң йеңи моделдики иттипақи шәкилләнди.

Русийәниң «союз. Бй» ториниң нәқ мәйдан хәвиридин мәлум болушичә, йиғинда путин сөз қилип, явро-асия иқтисадий иттипақиниң бурунқи үчликтин мана әмди рәсмий түрдә,йеңидин әрменийә вә қирғизистанни өз ичигә алған 5 дөләт әза болған иттипаққа айланғанлиқини тәкитлиди.

Нурсултан назарбайеф болса, бу иттипақниң ғәрбтә балтиқ бойидин шәрқтә тинч окянғичә, вә тәңритағ бойлириғичә болған даирини өз ичигә алған 180 милйон нопуслуқ иттипақ икәнликини тәкитлиди.

Явро-асия иқтисадий иттипақи 2015-йили, 1-январдин башлап, рәсмий иш башлайдиған болуп, мәзкур иттипақниң ноқул иқтисадий һәмкарлиқларни атқуридиған тәшкилат болуши яки җуғрапийиви сиясий еһтияҗ билән мунасивәтлик һәм сиясий иттипақ болуши мәсилиси қизиқ нуқтиға айланмақта. Әмма буларниң ичидики йәнә бир муһим нуқта оттура асиядики сабиқ совет иттипақи җумһурийәтлиридин өзбекистан, таҗикистанниң бу иттипаққа кириш мәсилисидур. Һазирчә, түркмәнистан бу қизиқишниң сиртида болсиму, әмма өзбекистан билән таҗикистанниң қандақ йол тутуши һәққидә анализлар оттуриға чиқмақта.

Москва йиғини ечилиштин бир қанчә һәптә илгири русийә президенти владимир путин ташкәнтни зиярәт қилип, русийә -өзбекистан арисидики һәмкарлиқларни күчәйтишкә келишти шуниңдәк өзбекистанниң 860 милйон доллар қәрзини кәчүрүм қилған һәм келәр йили 3000 өзбекистан һәрбий офитсерини русийәдә тәрбийиләп беришкә мақул болған иди. Бу әһваллар өзбекистанниң явро-асия иқтисадий иттипақиға кириши һәққидики пәрәзләрни оттуриға чиқарди.

Азадлиқ радиосиниң 29-декабирдики хәвиридә ейтилишичә, русийә федератсийә кеңиши хәлқара ишлар комитетиниң мәсули игор морозов таҗикистан вә өзбекистанниң 2015-йили, явро-асия иттипақиға киридиғанлиқини елан қилди.

Азадлиқ радиосиниң йезишичә, гәрчә таҗикистан һазирғичә явро-асия иқтисадий иттипақиға кириш һәққидики мәйданинини рәсмий билдүрмисиму, бирақ әмәлдарлар вә сиясәтчиләр таҗикистанниң бу тәшкилатқа киришкә интиливатқанлиқини даим билдүрмәктә. Таҗикистанниң русийәдики әлчиси таҗикистанниң бу тәшкилатқа кириш йоли үстидә икәнликини билдүргән. Әнә шуниңдин кейин русийә федератсийә кеңишиниң хәлқара ишлар мәсули игор морозов таҗикистан билән өзбекистанниң 2015-йили явро-асия иқтисадий иттипақиға киридиғанлиқини билдүргән.

Оттура асия дөләтлири русийә билән сиясий, иқтисадий вә башқа һәр җәһәтләрдин зич әнәниви мунасивәтләргә игә. Нөвәттә, русийә өзбекистанниң әң чоң сода шерики болуп, у көп җәһәтләрдә русийә билән зич мунасивәтләргә игә. Путинниң ташкәнт зияритидә өзбекистанниң мәзкур иттипаққа кириш мәсилиси муһакимә қилинғанлиқи мәлум.

Бу йил 11-айда русийәниң бир вәкилләр өмики таҗикистанни зиярәт қилип, таҗикистанниң бу иттипаққа кириш мәсилисини музакирә қилған, шуниңдәк таҗикистанниң мәзкур иттипаққа киришкә илтимас сунғанлиқи мәлум болған.

Бу қетим таҗикистан вә өзбекистан билән қошна қирғизистанниң явро-асия иқтисадий иттипақиға кирип, 1-январдин кейин бу тәшкилатниң рәсмий әзаси салаһийити билән иш башлиши мәзкур икки җумһурийәтниңму бу иттипаққа кириш арзусини күчәйтиши мумкин иди.

Азадлиқ радиосиниң тәһлилидә оттуриға қоюлушичә, нөвәттә таҗикистан иқтисадшунаслири гәрчә хитай билән болған иқтисадий мунасивәтләрни техиму зор дәриҗидә күчәйтиш керәк дәп қарисиму, әмма таҗикистанниң русийә билән болған зич алақиси, душәнбәни явро-асия иқтисадий иттипақиға әза болушни рәт қилалмас әһвалида қойған.

Һазир өзбекистан, таҗикистан вә қирғизистанниң бир қанчә милйон аһалиси русийәдә әмгәк муһаҗирлири сүпитидә ишләп өз аилисини қамдаватқан болуп, тәхминән 3 милйон әтрапида өзбекистанлиқ русийәдә ишләйду. Бу муһаҗирларниң русийәдә ишләп тепип өз дөләтлиригә әвәткән пуллири мәзкур үч дөләтниң муһим ташқи киримигә айланған. «Йевро-асиян.Нет» төридики анализда ейтилишә, әмма, йеқиндин буян русийәдә көрүлгән иқтисадий кризис,җүмлидин рублиниң курсиниң чүшүп кетиши оттура асиялиқ әмгәк муһаҗирлириға тәсир көрсәткән, мәзкур әмгәк муһаҗирлири үстидин йеқинда йәнә русийә һөкүмити бәзи бәлгилимиләрни чиқирип уларға қарита башқурушни вә уларниң төләм рәсмийәт пуллирини ашурған. Шуңа һазир бу муһаҗирларниң өз вәтинигә кетишкә мәҗбур болуш вәзийити шәкилләнгән. Шу сәвәбләрдин өзбекистан һөкүмити русийә билән бу әмгәк муһаҗирлири мәсилиси һәққидә сөһбәтлишиш йолиға маңмақта. Пәрәзләрдә ейтилишичә, қирғизистан явро-асия иттипақиға киргәндин кейин, қирғизистан әмгәк муһаҗирлириниң русийәдики қанунлуқ һоқуқи капаләткә игә болиду.

Мәлумки, русийә украина кризиси түпәйлидин, русийә ғәрбниң бир қанчә қетимлиқ иқтисадий ембаргосиға учриди. Униң ғәрб билән болған зиддийитиму өткүрләшти. Йетим қелиштин әнсиригән русийә бир тәрәптин хитай билән болған һәмкарлиқни күчәйтсә, йәнә бир тәрәптин явропа асия- иқтисадий иттипақи рамкиси астидики бирликни күчәйтип, башқа сабиқ совет җумһурийәтлирини бу иттипақ тәркибигә қошушқа интилмәктә. Шу вәҗидин болса керәк анализчи аҗар кутров өзиниң «лента.Ру» торида елан қилған мақалисидә явро -асия иқтисадий иттипақи һәққидики мақалисидә һәр қандақ бир иттипақ ихтиярлиқ билән болуши керәк, явро-асия иқтисадий иттипақиниң кеңийиши русийәниң асаслиқи мәқсити болмаслиқи керәк дәп оттуриға қойди. Апторниң тәһлилидин қариғанда, русийә мәзкур иттипақни кеңәйтишни асасий нишан қиливатқан болсиму, әмма мәзкур иттипақниң 2015-йилидин башлап, йәнила техи шәкиллиниш басқучини баштин кәчүридиғанлиқини тәкитлигән.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт