Түркийә ситар гезитиниң мақалиси: гунаһсиз вә мәзлум уйғурлар

Ихтиярий мухбиримиз арслан
2014-12-30
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Түркийә ситар гезитидики «гунаһсиз вә мәзлум уйғурлар» намдики мақалә
Түркийә ситар гезитидики «гунаһсиз вә мәзлум уйғурлар» намдики мақалә
RFA/Arslan


Түркийә ситар гезитиниң 29 - декабир санида «гунаһсиз вә мәзлум уйғурлар» дегән темида бир мақалә елан қилинди. Бу мақалини ситар гезитиниң обзурчиси севил нурийева ханим язған болуп, мақалидә асаслиқи уйғурларниң наһәқчиликкә учраватқанлиқи, болупму тайландта тутуп турулуватқан уйғурларниң паҗиәлик әһвали тоғрисида тохталған.

Мақалә мундақ башланған: «нәччә айдин бери, түркийәниң тайландта тутуп турулуватқан 300 нәпәр қериндаш вә диндишимизниң хитайға қайтурулуп берилмәслики, түркийәгә елип келиши үчүн тиришқан тиришчанлиқлири әмди аста - аста нәтиҗә көрсәтмәктә. Хитай тайландқа бесим қилмақта. Түркийәниң бу ишта қол салғанлиқидин биарам болған хитай барлиқ имканлирини қоллиниш басқучида турмақта. Түркийәдә и һа һа инсаний ярдәм вәхпиниң башчилиқида көплигән аммивий қурулуш тәшкилатлири һәрикәт һалитидур. Бу һәқтә түркийә дөлитиниң тиришчанлиқлириға күч қетиш үчүн көплигән паалийәтләрни елип бериш болса әзәлдинла шәрт һалиға кәлди.»

Мақалидә тайландтики уйғурларниң әһвали тоғрисида тохтилип мундақ дейилгән: «у йәрдики гунаһсиз инсанлар, тайландтики чедирларда паҗиәлик бир һаят яшимақта. Һәр бир күн өтсә хитайға қайтурулуп қалармизму дегән әндишә билән яшайдиғанлииқи үчүн, у йәрдә чарисизлик ичидә чарисизлик. Балиларниң болса қанчилик дәриҗидә қорқунч ичидә яшаватқанлиқини ойлашму инсанниң қенини тоңлитиду. Түркийә һәр бир позитийиси вә ярдәм беридиған мәйдани билән өзлириниң бу һәқтики қарарини оттуриға қойди вә қоймақта. Лекин бәзи әһвалларда пәқәтла дөләт тәрәптин қилинған тиришчанлиқ йетәрлик болмайду. Бу әһвалда инсан һәқлири пәлсәпәсиниму өз ичигә алидиғанлиқи үчүн аммивий тәшкилатниң һәрикәтлири вә тәшвиқат вастилири муһим рол ойнайдиған күчләрдур. Пәқәт буларла әмәс, шәрқий түркистанлиқ қериндашларниң тәқдиригә пәқәт көзәткүчи сүпитидә қалған сойи вә дәряси бир болған дөләтләрдә бирәр һәрикәт көрүлүши шәрт болмақта.»

Севил нурийеваханимниң «гунаһсиз вә мәзлум уйғурлар» дегән бу мақалисидә, мәсилиләрни һәл қилишта бәзи дөләт вә хәлқләрниң үмидни пәқәт түркийидинла күтидиғанлиқини, шуниң үчүн түркийиниң җасарәт билән қәдәм бесим тайландқа бесим қилиши керәкликини оттуриға қоюп мундақ дейилгән: «көплигән дөләт вә раюнларда һәммини пәқәт түркийәдинла үмид күтидиған бир чүшәнчә бар. Әлвәттә түркийәниң һөрмити вә тәсири нуқтисидин алғанда бу хил әһвалда мәсилиләрни һәл қилишта әң һәл қилғуч нуқта түркийә болуши ениқ. Бәзидә түркийәни өзлиригә қарита бир хәтәр дәп қариған дөләтләр болса аммивий тәшкилатларнң һәрикәт елип бериш вә башқа дөләтләрни һәрикәткә өткүзүштә муһим әһмийәткә игә. Ислам җуғрапийәси вә түрк дуняси буниңға қарита бир көзәткүчи маһийитидә оттуриға чиқиши тәбиий бир әһвал. Әқәллийси у йәрдә қапсилип қалған 300 уйғур үчүн түркийәниң тайландқа қарита бир бесим ишлитиштә җасарәтлик болуши керәктур. Хәлқарада буни тилға алғудәк бир һаләтни барлиққа кәлтүрүш лазим. Бу йәрдә пәқәт түркийәниң бирәр һәрикитини күтүп олтурған қазақистан, иорданийә, иран вә әзәрбәйҗандәк дөләтләр кишини һәйран қалдуриду. Бир иш болсила түркийәни түркләргә игә чиқмиди, дәп өктәмлик қилған бәзи гуруппиларниң өзлириниң немә қиливатқанлиқиға қараш керәк. Түркийә өзиниң әсли иқтидаридинму ашқан һалда тиришчанлиқлар көрситиватиду. Буларға көз юмуш үчүн - инсан виҗдан дәп атилидиған бу механик тешидин несивисини алмиған болуши керәк болиду. Хитай тайландни үркүтиватиду. Бәлким тайландниң баһанилири булар болуши мумкин. Демәкки бу хил әһвалларда бу хил аварчилиқларға алаһидә һәл қилиш чарилири ишқа селиниши керәклики ениқтур.»

Тайландқа түрк вә ислам дуняси ортақ етираз билдүрүши керәк

Мақалидә түрк вә ислам дунясиниң ортақ етираз билдүрүши керәкликини ипадиләп мундақ дейлгән: «ислам вә түрк дуняси айрим - айрим һалда өзлириниң етиразлирини билдүридиған һәрикәтләрдә болуши, бу әһвалниң пәқәтла түркийәниңла әмәс, бәлки ислам дунясниң етиразиға алақилиқ әһвал икәнликини билдүрүш интайин муһимдур. Хитай дөлити һәртүрлүк пурсәтни чиң тутуп мусулманларға қарита бесимини ашурушқа бәкла һерисмән. Хитай һөкүмити инсанларниң исламий һаятлирини яшишиға рухсәт қилмайду вә буниңға охшаш инсан тақәт қилалмайдиған зулум вә бесимлири билән мәзлумларниң охшимиған дәриҗидә вәқәликләрни садир қилишиға шараит һазирлайду.»

Отта көйгәнму мән, әски болғанму мән

Мақалидә йәнә түркийиниң бу уйғурларни қутулдурушқа пүтүн имканларни ишқа селип тиришиватқан болсиму, башқилар тәрипидин һеч иш қилмиди дәп тәнқид қилиниватқанлиқини ипадиләп мундақ дейилгән: «тайландтики у гунаһсиз инсанларниң һалиға қарита пүтүн тәшвиқат вастилириниң тамашибин сүпитидә қалмаслиқи керәк. Йеқинқи күнләрдә б б с бу әһвалға алақидар бир һөҗҗәтлик филим тарқатти. Бу һәқиқәтән ичидә дәһшәтни өз ичигә алған бир әһвал иди. Уни көргән инсан инсанлиқидин хиҗил болиду. Хиҗил болуш туйғуси бар инсанларға қаритилған әлвәттә. Ишниң ғәлитә тәрипи, бу һәқтә түркийә вә түркийә һөкүмитиниң тиришчанлиқлири тилға елинған туруп, йәнә һеч иш қилмайватиду, дәп қилинған тәнқид йәнә түркийәниң ичидин кәлгәнликидур. Түркләрниң: отта көйгәнму мән, әски болғанму мән, дәйдиған бир мақалиси бар. Бу филимдә түркийә дәл мушундақ әһвалда қалған.»

Мақалидд йәнә тайландтики уйғурлар мәсилисидә түркийиниң ялғуз қалғанлиқини, шуниң үчүн түрк дуняси дөләтлиридин әзәрбәйҗан вә қазақистанниңму һәрикәткә өтүши керәкликини тәкитләп мундақ дейилгән: «әмди қарисақ, түрк дунясиға тәвә дөләтләр, тәшвиқат вә аммивий тәшкилатлар, рәҗәп таййип әрдуғанға қарши һәрикәт қилишниң орниңға һеч болмиса һазирқи бу җиддий мәсилигә азрақ болсиму көңүл қойсун. Түркийәниң бу һәқтики тиришчанлиқлириға күч қошсун. Бу дөләтдин әзәрбәйҗан вә қазақистан қатарлиқлар бирәр һәрикәттә болсун. Инсан һәқлири ялғузла хитай вә яки башқа бир дөләтниң атисиниң мелидәк ишлитидиған бир һәқ әмәс. У йәрдики гунаһсиз инсанлар бир күнму тақәт қилғидәк һалда әмәс. Әлвәттә бу йәрдики қериндашларниң бир күн болсиму бурунрақ түркийәгә бериши һәққидә хизмәт үчүн росийәниму бу ишқа тәклип қилиш техиму мәнтиқилиқ болиду. Чүнки росийә хитайниң тайландқа бесим ишләтмәслики үчүн тәсир қилғидәк күчкә игә. Әлвәттә түркийә өзлириниң земмисигә чүшкән вәзиписини ашуруп орундумақта. Буни техиму юқири пәллигә күтүрүш үчүн техиму көпрәк тиришишчанлиқларниң бирликтә оттуриға чиқиши лазим.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт