Көзәткүчиләр уйғурларниң рамзанда йәниму қаттиқ диний бастурушқа учришидин әндишә қилмақта

Мухбиримиз гүлчеһрә
2020-04-27
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Уйғур елида коча, мәһәллә вә мәсчитләрни көзитиш үчүн булуң пучқақларға орнитилған көзитиш аппаратлириниң бири. 2010-Йили 2-июл, үрүмчи.
Уйғур елида коча, мәһәллә вә мәсчитләрни көзитиш үчүн булуң пучқақларға орнитилған көзитиш аппаратлириниң бири. 2010-Йили 2-июл, үрүмчи.
AFP

Мәлум болғинидәк йиллардин буян, хитай һөкүмити роза рамзан мәзгиллиридә нуқтилиқ һалда уйғур дияридики уйғур вә башқа мусулманларға қарита бастуруш вә тәқибләшлирини күчәйтип кәлди. Бу мунасивәт билән мусулманларниң хасийәтлик рамзан ейи башлиниши билән дуняда диний бастуруш әң еғир һалда давам қиливатқан уйғур дияридики мусулман хәлқләрниң рамзан вәзийити һәққидә һәр түрлүк әндишиләр күчәймәктә.

Һалбуки давамлиқ рамзан һарписида мәхсус рамзанлиқ бихәтәрлик тәдбири һәққидә буйруқ вә мәхсус сиясәтлирини елан қилип кәлгән хитай һөкүмитиниң 2020-йилидики рамзан мәзгилидә пәвқуладдә сәзгүр болуватқанлиқи ипадиләнмәктә.

Уйғур дияридики рамзанлиқ бихәтәрлик тәдбирлири һәққидә пәқәт 4-айниң 26-күни уйғур аптоном районлуқ бихәтәрлик қоғдиғучилар җәмийити ториниң тарқатқан хәвиридин башқа, хитай һөкүмити башқурушидики таратқу вә һөкүмәт мәмур торлирида, һәтта ислам җәмийити торлиридиму бирдәк рамзан һәққидә хәвәр яки учур көргили болмайду.

Райондики «бихәтәрлик қоғдиғучилар җәмийити тори» ниң мәзкур хәвиридин ашкарилинишичә, 24-апрел күни мәзкур җәмийәтниң қәшқәр шөбисигә тәвә «әйкевеи қоғдиғучилар ширкити» ниң рамзандики алаһидә сәзгүр мәзгилдә бихәтәрлик қоғдаш саһәсидики хизмәтчиләрниң муқимлиқ вәзийитигә капаләтлик қилишни орунлаштуруш хизмәт йиғини ечилған. Бу йиғинда «бихәтәрлик қоғдаш саһәсидики хизмәтчиләрдин, диний ашқунлуққа қарши идийәни мустәһкәмләп, 3 хил күчләрниң рамзандәк алаһидә диний етиқад сәзгүр мәзгилдин пайдилинип, бузғунчилиқ һәрикәтлирини елип беришиниң алдини елишта һошяр болуш, муқимлиқни һәммидин үстүн қоюш» тәләп қилинған.

Рамзан мәзгилидики бу хил алаһидә уқтурушниң бир сиясәт сүпитидә хитай һөкүмити тәрипидин чүшүрүлгән буйруқ икәнлики мәзкур хәвәрниң «юқириниң орунлаштуруши бойичә» дәп башланғанлиқидин ипадилинидикән.

Һалбуки юқириқи хәвәр улинишиниң бир күндин кейин үзүветилгәнлики мәлум.

Хитай һөкүмитиниң диний етиқад җәһәттики мунасивәтлик бәлгилимилиридә гәрчә һөкүмәт кадир вә хизмәтчилири, оқутқучи-оқуғучилар һәмдә 18 яшқа тошмиғанларниң роза тутуши вә башқа диний паалийәтләргә қатнишиши бирдәк чәклинидиғанлиқи һәққидә ениқлима берилгән болсиму, әмма һәр қандақ кишиниң әқәллий диний етиқад вә миллий өрп-адәтлири бойичә яшишиниңму хитай һөкүмити 2017-йили елан қилған «диний ашқунлуқниң 75 хил ипадиси» вә «терроризмға қарши қанун» қатарлиқларға тәтбиқлинип қаттиқ җазалашқа учрап келиватқанлиқи мәлум.

Бултур ашкариланған, хитай мәркизий һөкүмәт ишлири кабинетиниң 2018-йил 4-айниң 19-күни тарқатқан «нөвәттики вәзийәттә ислам дини хизмити һәққидики тәклип лайиһәси» дәп аталған бир һөҗҗити билән «үрүмчи шәһириниң рамзан вә роза һейти мәзгилидики диний етиқад орунлири яки хәтәрлик мәсилиләргә һөкүм қилиш вә бир тәрәп қилиш чарилири» намлиқ бу икки парчә һөҗҗәттә уйғурларниң нормал ислам диний етиқад паалийәтлири «диний радикаллиқ», «бөлгүнчилик» вә «террорлуқ идийәсиниң ипадилири» дәп тәсвирләнгәниди.

Буниңда мәсчитләр болса бу хил идийәләрни тарқитидиған «хәтәрлик орунлар» дәп бекитилгән. Хитай һөкүмитиниң уйғурларниң диний етиқадини чәкләштики қаттиқ тәдбирләр ашкара, ялиңач вә конкрет оттуриға қоюлғандин буян лагерларға қамалған милйонлиған кишиләр ичидә тонулған диний затлар, чәтәлләрдә диний җәһәттә илим тәһсил қилғанлардин башқа йәнә нормал етиқадчи амминиңму түркүмләп қамалғанлиқи ашкариланмақта.

Биз уйғур дияридики уйғур вә башқа мусулманларниң бу рамзандики вәзийити һәққидә мәлумат елиш үчүн бир қисим мәсчитләргә вә хитай һөкүмитиниң диний башқуруш тармақлириға қилған телефонлиримиз уланмиди. Үрүмчи вақти 27-апрел күни уйғур аптоном районлуқ ислам җәмийити ишханисиниң телефони уланди.

Телефонни алған хитай кадир, бизниң «бу йил уйғурлар вә башқа мусулманларниң роза тутушиға йол қоюламду?» дегән соалимизға у башта америкадин телефон қиливатқинимизни аңқиралмиған болса керәк, «сән өзүң халиғанчә роза туталамсән һазир ?» дәп қайтурма соал билән җаваб бәрди.

«Әлвәттә, мениниң америкада роза тутуш ихтиярлиқим бар» дегән җавабимиздин кейин у хитай кадир өз һөкүмитиниң сиясәтлирини ақлашқа башлап: «бизниң дөлитимиздә һәммә адәмниң диний әркинлики қанун арқилиқ капаләткә игә қилинған. Уйғурларму охшаш ихтияри бойичә роза тутиду, бу һәқтә тәпсилий билмәкчи болсаң шинҗаңға келип көрүп бақсаң болиду», деди.

Униңға улапла «ундақта немә үчүн шунчә җиқ инсанни роза тутқанлиқи үчүн лагерларға қамидиңлар вә еғир җазалаватисиләр?» дәп соридуқ.

У бу соалимиздин өзини қачурушқа баһанә издидидә: «мән ундақ ишни аңлимидимғу. . . . Бу телефонниң сигнал яхши әмәс, гепиңизни аңлиялмайватимән. . .» Дәп телефонни үзди вә бу телефон номури қайта уланмиди.

Хитай һөкүмитиниң мусулманлар җүмлидин уйғурлар үстидин йүргүзүватқан зулумлирини изчил көзитип, испатлиқ доклатлири арқилиқ хитай һөкүмитиниң диний әркинликни өз ичигә алған уйғурларниң әқәллий кишилик һоқуқлириға қаратқан бастурушини әң күчлүк тәнқид қилип келиватқан хәлқаралиқ тәшкилатлардин бири, хәлқара кишилик һоқуқни көзитип тәшкилатиниң асия ишлири директори софй ричардсон өзиниң бу һәқтики әндишини ипадиләп мундақ деди: «һәр қандақ хитай әмәлдариниң уйғурлар диний әркинликтин бәһримән болуватқанлиқини илгири сүрүши болупму һазирқидәк рамзан мәзгилидә бу чидиғусиз ялғанчилиқтин башқа нәрсә әмәс, чүнки бу һөкүмәт йиллардин бери уларниң пәрзәнтлиригә диний тәрбийә беришини чәкләп, мәсчитләрни чеқип, һәр түрлүк һәддидин ашқан чәклимә сиясәтләр арқилиқ диний етиқадни бастуруп кәлгән бир һөкүмәт».

У йәнә тәкитләп: «биз йәнә шуни унтумаслиқимиз керәкки, хитай һөкүмити ислам диниға етиқад қилишниң өзиниму роһий кесәллик дәп елан қилған, шуңа бу мәсилидә хитай даирилиригә һәргиз ишинишкә болмайду» деди.

Рамзан һарписидин башлап һәр хил иҗтимаий васитиләрдә лагерлар башлиништин бир қанчә йиллар илгири уйғурларниң рамзанда бир қәдәр баяшат, раһәт һалда етиқад вә турмуш адәтлирини давам қиливатқанлиқиға даир видейолар билән тәң униңға күчлүк селиштурма һасил қилидиған, хитайниң рамзанда уйғурларни мәхсус һарақ ичиш мусабиқиси, модел вә башқа иҗтимаий паалийәт намидики паалийәтләрни уюштуруп, кишиләрниң розисини бузуш вә яки чәкләшкә аит аит көрүнүшләрму оттуриға чиқмақта.

Булардин башқа йәнә уйғур тәшкилатлириму рамзан мунасивити билән хитайниң уйғурлар үстидики зулумлирини ахирлаштуруш һәққидики чақириқ вә баянатлирини елан қилмақта.

Хитай һөкүмитиниң рамзанда уйғур дияриниң вәзийити һәққидики учурларни техиму қаттиқ қамал қилип сәзгүрлүкни ашуруши, хәлқаралиқ көзәткүчиләрдин башқа һөкүмәтләрниңму әндишисини күчәйткәнлики мәлум. Бу һәқтә америка дөләт мәҗлисиниң хитай ишлири комитети 24-апрел күни хас тивиттер бетидә рамзан мунасивити билән чақириқ елан қилип, хитай һөкүмитиниң қуран оқуштин тартип, роза тутуш, ислам етиқади бойичә яшашқичә болған барлиқ етиқади паалийәтлиригичә чәк қоюштәк мусулманлар үстидин елип бериватқан бастуруш һәрикәтлирини тохтитишқа вә униң террорлуққа қарши туруш баһанисидә барлиқ мусулманлар үстидин кишилик һоқуқ дәпсәндичилики йүргүзүшини дәрһал ахирлаштурушқа чақирған.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт