Amérika tashqi ishlar ministirliqi: "Xitay Uyghurlarning diniy erkinlikige dawamliq buzghunchiliq qilmaqta"

Muxbirimiz erkin
2020-06-10
Élxet
Pikir
Share
Print
Amérika tashqi ishlar ministiri mayk pompéyo "2019-Yilliq kishilik hoquq doklati" ning élan qilinish munasiwiti bilen söz qildi. 2020-Yili 11-mart, washin'gton.
Amérika tashqi ishlar ministiri mayk pompéyo "2019-Yilliq kishilik hoquq doklati" ning élan qilinish munasiwiti bilen söz qildi. 2020-Yili 11-mart, washin'gton.
Photo: RFA

Amérika tashqi ishlar ministirliqi 10-iyun küni özining yilliq diniy erkinlik doklatini élan qilip, Uyghurlarning ötken bir yilliq diniy erkinlik ehwalining dawamliq nacharlashqanliqi, xitay hökümitining Uyghurlarning diniy erkinlikige dawamliq buzghunchiliq qiliwatqanliqini ilgiri sürgen.

Doklatta tekitlishiche, xitay hökümiti rayondiki tutqun qilinip lagér we özgertish orunlirigha qamalghan texminen bir milyondin artuq Uyghur, qazaq, qirghiz we bashqa musulmanlargha shundaqla bezi Uyghur xristiyanlirigha qarita "Ularning diniy we milliy kimliki seweblik mejburi ghayib qiliwétish, siyasiy terbiye, jismaniy qiyin-qistaq, rohiy we jismaniy xorlash, jümlidin mejburiy tughmas qiliwétish, mejburiy emgekke sélish we uzun muddetlik tutup turush wasitilirini ishletmekte," iken.

Doklatta gheyriy hökümet teshkilatlirining tutqundiki Uyghurlarning emeliy sanini mölcherdikidin köp dep perez qiliwatqanliqi, tutqundiki yüzligen Uyghur ziyaliylirining, doxtur, zhurnalist, sen'etchi, ilmiy tetqiqatchi, kespiy xadim we bashqa puqralarning aqiwitining melum emeslikini, nurghun kishilerning soraq jeryanida ölgenlikige a'it doklatlarning barliqi tekitlen'gen. Doklatta ilgiri sürüshiche, ötken yili 11-ayda ashkarilan'ghan "Qaraqash höjjetliri" xitay hökümitining kishilerni diniy étiqadi seweblik tutqun qilip lagérlargha qamighanliqigha alaqidar deliller bilen teminligen.

Amérika tashqi ishlar ministiri mayk pompéyoning tekitlishiche, ötken yili dunyadiki bir qisim döletlerning diniy erkinlik xatiriside bezi ijabiy tereqqiyatlar meydan'gha kelgen bolsimu, lékin xitaydek bezi döletlerde diniy erkinlik dawamliq depsende qilin'ghan. U tashqi ishlar ministirliqining 10-iyun ötküzülgen axbarat yighinida xitayning Uyghurlarni dawamliq tutqun qilishni dawamlashturuwatqanliqini tenqid qildi.

Pompéyo mundaq dédi: "Xitayda barliq dinlargha qarita döletning hamiliqidiki basturush dawamliq keskinleshti. Xitay kompartiyesi diniy teshkilatlargha kompartiyening rehberlikige emel qilishqa buyruq chüshürüp, diniy ibadetke kommunistik dogmini sörep kirdi. Shinjangda Uyghurlarni keng kölemlik tutqun qilish, tibet buddistlirini, xristi'an we falungon'ghchilarni basturush dawam qilip keldi."

Doklatta xitay hökümitining ötken yili Uyghur rayonida meschit we bashqa ibadet orunlirini taqash, chéqish yaki uninggha haqaret qilishni dawamlashturghanliqi, bixeterlik we teqibleshni kücheytip, kishilerning diniy étiqadi we ibaditige da'ir uchurlarni toplighanliqi tekitlen'gen. Doklatta qeyt qilinishiche, bu xil teqiplesh kishilerning shexsiy xahishini nazaret qilish, hökümet we partiye kadirlirini öyliride turghuzush, puqralarning téléfonigha mejburiy jasusluq yumtali orunlashturush qatarliq wastilarni öz ichige alidiken.

10-Iyun ötküzülgen axbarat yighinida tashqi ishlar ministirliqining xelq'ara diniy erkinlik bash elchisi sam browénbék muxbirlarning lagérlar we mejburiy emgek heqqidiki so'allirigh jawab bérip, xitayning hazirgha qeder lagérdiki Uyghurlarni shundaqla xitay karxanilirida mejburiy emgekke séliniwatqan tutqunlarni qoyup bergenlikige da'ir héchqandaq delil yoqluqini bildürdi. U mundaq dédi: "Bizde ularning qoyup bérilgenlikige da'ir héchqahdaq delil yoq. Hetta ular qoyup bérilgen teqdirdimu xitay teripidin qurulghan partkom sékrétari chén chüengo rehberlikidiki bir bir mewhum saqchi dölitige qoyup bérilidu. Bu biz bilidighan pakit. Biz shinjangda nurghun kishilerning zawutlarda mejburiy emgekke séliniwatqnaliqini bilimiz. Nöwette soda ministirliqi bir qisim xitay karxanilirigha émbargo qoyup, ularning mehsulatlirini amérika bazirida sétishini cheklidi."

Sam browénbékning tekitlishiche, ularning nöwettiki eng chong endishisi Uyghurlar qoyup bérilgendin kéyin ularning ehwali qandaq bolidu, dégen mesile iken. U mundaq dédi: "Bu intayin qorqunchluq weziyet. Bizning eng chong endishimiz bashturushning kelgüside qandaq bolidighanliqidur. Uyghurlar türme-lagérlardin qoyup bérilgendin kéyin qandaq bolidu. Ularning kimlikining kamirada téqip qilinishi, ijtima'iy krédit sistémisi yolgha qoyulushi, bolupmu diniy ibadet qilghanlar bashturulushi mumkin. Eger siz oqusingiz, ishlisingiz, belkim mesile bolmasliqi, emma diniy ibaditini qilghanlar yaman aqiwetke qélishi mumkin. Chünki herqandaq kishining téléfoni teqib qilinidu. Mana bu biz endishe qiliwatqan kelgüside shinjangdin halqip bashqa jaylargha kéngiyishi mumkin bolghan mewhum saqchi dölitidur."

Amérika tashqi ishlar ministirliqining mezkur doklati "Uyghur kishilik hoquq siyasiti qanun layihesi" amérika prézidéntining imza qoyushini kütüp turghan halqiliq bir waqitta élan qilindi. Mezkur qanun lahiyesi ötken ayning axiri amérika awam palatasida mutleq köp awazning qollishi bilen maqullinip, aqsaraygha yollan'ghan idi. Roytérs agéntliqi ötken jüme küni bergen bir xewiride prézidént trampning mezkur qanun lahiyesige imza qoymaqchi boluwatqanliqini bildürgen idi. Amérika xelq'ara diniy erkin komitétining komissari nuri turkel 10-iyun küni mezkur doklat heqqidiki ziyaritimizni qobul qilip, nöwette Uyghur diniy erkinlik mesilisining amérika tashqi siyasitidiki halqiliq mesile ikenlikini bildürdi.

Nuri türkelning qarishiche, nöwette amérika dölet apparatlirida Uyghurlarning weziyiti we xitayning Uyghur mesilisidiki niyitige qarita ortaq bir tonush shekillen'gen. U amérika hökümet emeldarlirining sözlirining hemmiside ortaq bir mezmun barliqini bildürüp, "U bolsimu xitay hakimiyiti Uyghurlarning diniy erkinlikige tajawuz qilghandin bashqa, sistémiliq, meqsetlik we nahayiti ochuq nishan bilen téxnika we xelq'ara weziyettiki ewzellikni qollinip, Uyghurlarning diniy erkinliki, milliy kimlikini yiltizidin qurutush üchün heriket qiliwatidu dégen chüshenchidur," dédi.

Amérika tashqi ishlar ministirliqining doklatida tekitlishiche, xitay hökümiti musulman yaki musulman bolmighan xelqlerning diniy étiqadigha chek qoyushta dawamliq "Térrorluq", "Bölgünchilik" we "Esebiylik" dégen uqumlarni bahane qilmaqta iken. Doklatta mundaq déyilidu: "Xitay hökümiti shinjangning 'esebiylikke qarshi turush nizami' we 'térrorluqqa qarshi turush qanuni' ni ishlitip, tutqun qilishni kücheytti. Halbuki, 'esebilikke qarshi turush nizami' saqal qoyush, romal artish, haraqtin perhiz tutush dégendek atalmish esebiy xahishlargha taqabil turushni öz ichige alghan. Da'iriler shinjangda yene imamlarni namaz ötigenliki, qur'an oqughanliqi, i'ane yighqanliqi üchün tutqun qildi. Kishilerni öyidiki diniy simwollarni élip tashlashqa buyrup, yashlarning diniy pa'aliyetlerge qatnishishini cheklidi."

Mezkur doklatta Uyghurlarning nöwettiki weziyiti intayin tepsiliy we etrapliq bayan qilin'ghan. Bu amérika tashqi ishlar ministirliqi yilliq diniy erkinlik doklati élan qilip kéliwatqan yéqinqi 20 yilliq tarixida Uyghurlarning bu jehettiki ehwalini tunji qétim hazirqidek bir qeder tepsiliy we etrapliq bayan qilishidur.

Toluq bet