Америка ташқи ишлар министирлиқи: «хитай уйғурларниң диний әркинликигә давамлиқ бузғунчилиқ қилмақта»

Мухбиримиз әркин
2020-06-10
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Америка ташқи ишлар министири майк помпейо «2019-йиллиқ кишилик һоқуқ доклати» ниң елан қилиниш мунасивити билән сөз қилди. 2020-Йили 11-март, вашингтон.
Америка ташқи ишлар министири майк помпейо «2019-йиллиқ кишилик һоқуқ доклати» ниң елан қилиниш мунасивити билән сөз қилди. 2020-Йили 11-март, вашингтон.
Photo: RFA

Америка ташқи ишлар министирлиқи 10-июн күни өзиниң йиллиқ диний әркинлик доклатини елан қилип, уйғурларниң өткән бир йиллиқ диний әркинлик әһвалиниң давамлиқ начарлашқанлиқи, хитай һөкүмитиниң уйғурларниң диний әркинликигә давамлиқ бузғунчилиқ қиливатқанлиқини илгири сүргән.

Доклатта тәкитлишичә, хитай һөкүмити райондики тутқун қилинип лагер вә өзгәртиш орунлириға қамалған тәхминән бир милйондин артуқ уйғур, қазақ, қирғиз вә башқа мусулманларға шундақла бәзи уйғур християнлириға қарита «уларниң диний вә миллий кимлики сәвәблик мәҗбури ғайиб қиливетиш, сиясий тәрбийә, җисманий қийин-қистақ, роһий вә җисманий хорлаш, җүмлидин мәҗбурий туғмас қиливетиш, мәҗбурий әмгәккә селиш вә узун муддәтлик тутуп туруш васитилирини ишләтмәктә,» икән.

Доклатта ғәйрий һөкүмәт тәшкилатлириниң тутқундики уйғурларниң әмәлий санини мөлчәрдикидин көп дәп пәрәз қиливатқанлиқи, тутқундики йүзлигән уйғур зиялийлириниң, дохтур, журналист, сәнәтчи, илмий тәтқиқатчи, кәспий хадим вә башқа пуқраларниң ақивитиниң мәлум әмәсликини, нурғун кишиләрниң сорақ җәрянида өлгәнликигә аит доклатларниң барлиқи тәкитләнгән. Доклатта илгири сүрүшичә, өткән йили 11-айда ашкариланған «қарақаш һөҗҗәтлири» хитай һөкүмитиниң кишиләрни диний етиқади сәвәблик тутқун қилип лагерларға қамиғанлиқиға алақидар дәлилләр билән тәминлигән.

Америка ташқи ишлар министири майк помпейониң тәкитлишичә, өткән йили дунядики бир қисим дөләтләрниң диний әркинлик хатирисидә бәзи иҗабий тәрәққиятлар мәйданға кәлгән болсиму, лекин хитайдәк бәзи дөләтләрдә диний әркинлик давамлиқ дәпсәндә қилинған. У ташқи ишлар министирлиқиниң 10-июн өткүзүлгән ахбарат йиғинида хитайниң уйғурларни давамлиқ тутқун қилишни давамлаштуруватқанлиқини тәнқид қилди.

Помпейо мундақ деди: «хитайда барлиқ динларға қарита дөләтниң һамилиқидики бастуруш давамлиқ кәскинләшти. Хитай компартийәси диний тәшкилатларға компартийәниң рәһбәрликигә әмәл қилишқа буйруқ чүшүрүп, диний ибадәткә коммунистик догмини сөрәп кирди. Шинҗаңда уйғурларни кәң көләмлик тутқун қилиш, тибәт буддистлирини, христиан вә фалуңонғчиларни бастуруш давам қилип кәлди.»

Доклатта хитай һөкүмитиниң өткән йили уйғур районида мәсчит вә башқа ибадәт орунлирини тақаш, чеқиш яки униңға һақарәт қилишни давамлаштурғанлиқи, бихәтәрлик вә тәқибләшни күчәйтип, кишиләрниң диний етиқади вә ибадитигә даир учурларни топлиғанлиқи тәкитләнгән. Доклатта қәйт қилинишичә, бу хил тәқипләш кишиләрниң шәхсий хаһишини назарәт қилиш, һөкүмәт вә партийә кадирлирини өйлиридә турғузуш, пуқраларниң телефониға мәҗбурий җасуслуқ юмтали орунлаштуруш қатарлиқ вастиларни өз ичигә алидикән.

10-Июн өткүзүлгән ахбарат йиғинида ташқи ишлар министирлиқиниң хәлқара диний әркинлик баш әлчиси сам бровенбек мухбирларниң лагерлар вә мәҗбурий әмгәк һәққидики соаллириғ җаваб берип, хитайниң һазирға қәдәр лагердики уйғурларни шундақла хитай карханилирида мәҗбурий әмгәккә селиниватқан тутқунларни қоюп бәргәнликигә даир һечқандақ дәлил йоқлуқини билдүрди. У мундақ деди: «биздә уларниң қоюп берилгәнликигә даир һечқаһдақ дәлил йоқ. Һәтта улар қоюп берилгән тәқдирдиму хитай тәрипидин қурулған партком секретари чен чүәңо рәһбәрликидики бир бир мәвһум сақчи дөлитигә қоюп берилиду. Бу биз билидиған пакит. Биз шинҗаңда нурғун кишиләрниң завутларда мәҗбурий әмгәккә селиниватқналиқини билимиз. Нөвәттә сода министирлиқи бир қисим хитай карханилириға ембарго қоюп, уларниң мәһсулатлирини америка базирида сетишини чәклиди.»

Сам бровенбекниң тәкитлишичә, уларниң нөвәттики әң чоң әндишиси уйғурлар қоюп берилгәндин кейин уларниң әһвали қандақ болиду, дегән мәсилә икән. У мундақ деди: «бу интайин қорқунчлуқ вәзийәт. Бизниң әң чоң әндишимиз баштурушниң кәлгүсидә қандақ болидиғанлиқидур. Уйғурлар түрмә-лагерлардин қоюп берилгәндин кейин қандақ болиду. Уларниң кимликиниң камирада теқип қилиниши, иҗтимаий кредит системиси йолға қоюлуши, болупму диний ибадәт қилғанлар баштурулуши мумкин. Әгәр сиз оқусиңиз, ишлисиңиз, бәлким мәсилә болмаслиқи, әмма диний ибадитини қилғанлар яман ақивәткә қелиши мумкин. Чүнки һәрқандақ кишиниң телефони тәқиб қилиниду. Мана бу биз әндишә қиливатқан кәлгүсидә шинҗаңдин һалқип башқа җайларға кеңийиши мумкин болған мәвһум сақчи дөлитидур.»

Америка ташқи ишлар министирлиқиниң мәзкур доклати «уйғур кишилик һоқуқ сиясити қанун лайиһәси» америка президентиниң имза қоюшини күтүп турған һалқилиқ бир вақитта елан қилинди. Мәзкур қанун лаһийәси өткән айниң ахири америка авам палатасида мутләқ көп авазниң қоллиши билән мақуллинип, ақсарайға йолланған иди. Ройтерс агентлиқи өткән җүмә күни бәргән бир хәвиридә президент трампниң мәзкур қанун лаһийәсигә имза қоймақчи болуватқанлиқини билдүргән иди. Америка хәлқара диний әркин комитетиниң комиссари нури туркәл 10-июн күни мәзкур доклат һәққидики зияритимизни қобул қилип, нөвәттә уйғур диний әркинлик мәсилисиниң америка ташқи сияситидики һалқилиқ мәсилә икәнликини билдүрди.

Нури түркәлниң қаришичә, нөвәттә америка дөләт аппаратлирида уйғурларниң вәзийити вә хитайниң уйғур мәсилисидики нийитигә қарита ортақ бир тонуш шәкилләнгән. У америка һөкүмәт әмәлдарлириниң сөзлириниң һәммисидә ортақ бир мәзмун барлиқини билдүрүп, «у болсиму хитай һакимийити уйғурларниң диний әркинликигә таҗавуз қилғандин башқа, системилиқ, мәқсәтлик вә наһайити очуқ нишан билән техника вә хәлқара вәзийәттики әвзәлликни қоллинип, уйғурларниң диний әркинлики, миллий кимликини йилтизидин қурутуш үчүн һәрикәт қиливатиду дегән чүшәнчидур,» деди.

Америка ташқи ишлар министирлиқиниң доклатида тәкитлишичә, хитай һөкүмити мусулман яки мусулман болмиған хәлқләрниң диний етиқадиға чәк қоюшта давамлиқ «террорлуқ», «бөлгүнчилик» вә «әсәбийлик» дегән уқумларни баһанә қилмақта икән. Доклатта мундақ дейилиду: «хитай һөкүмити шинҗаңниң ‹әсәбийликкә қарши туруш низами' вә ‹террорлуққа қарши туруш қануни' ни ишлитип, тутқун қилишни күчәйтти. Һалбуки, ‹әсәбиликкә қарши туруш низами' сақал қоюш, ромал артиш, һарақтин пәрһиз тутуш дегәндәк аталмиш әсәбий хаһишларға тақабил турушни өз ичигә алған. Даириләр шинҗаңда йәнә имамларни намаз өтигәнлики, қуран оқуғанлиқи, ианә йиғқанлиқи үчүн тутқун қилди. Кишиләрни өйидики диний символларни елип ташлашқа буйруп, яшларниң диний паалийәтләргә қатнишишини чәклиди.»

Мәзкур доклатта уйғурларниң нөвәттики вәзийити интайин тәпсилий вә әтраплиқ баян қилинған. Бу америка ташқи ишлар министирлиқи йиллиқ диний әркинлик доклати елан қилип келиватқан йеқинқи 20 йиллиқ тарихида уйғурларниң бу җәһәттики әһвалини тунҗи қетим һазирқидәк бир қәдәр тәпсилий вә әтраплиқ баян қилишидур.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт