Уйғур зиялийлири: уйғур мәдәнийитини сақлап қелиш вә раваҗландуруш нөвәттики муһим вәзипә

Мухбиримиз нуриман
2020-04-16
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Америка дөләт мәҗлисидә уйғур мәдәнийәт кәчликигә тизилған буюмлар. 2018-Йили 5-март, вашингтон.
Америка дөләт мәҗлисидә уйғур мәдәнийәт кәчликигә тизилған буюмлар. 2018-Йили 5-март, вашингтон.
RFA

Хитай һөкүмитиниң уйғур елидә йолға қоюватқан уйғур миллий мәдәнийити вә миллий кимликини йоқитишни мәқсәт қилған һалда йүргүзгән хилму-хил сиясәтлири әвҗигә чиққансери, дуняниң һәрқайси җайлирида, һәрхил ят мәдәнийәтниң ичидә яшаватқан уйғурлар арисида уйғур мәдәнийитини сақлап қелиш, гүлләндүрүш садалири күчәймәктә.

Йеқиндин буян иҗтимаий таратқуларда уйғур тарихи-мәдәнийити, миллий чалғулар, кийим-кечәкләр вә тамақлар тонуштурулған сәһипиләр техиму көп диққәт тартишқа башлиған. Йотуб қаналлирида тамақ етиш программилирини тарқитиватқан, уйғурчә усул дәрслирини ечиватқан яшларму программа җәрянида тамақ етишта ишлитидиған сөзләрни, усул һәрикәтлирини сап уйғурчә ишлитишкә диққәт қиливатқан болуп, бу чәтәлләрдики уйғурлар арисида өз мәдәнийити вә өрп-адәтлирини сақлап қелишқа болған қизиқишниң ешиватқанлиқини көрсәтмәктә. Чәтәлләрдики уйғур миллий мәдәнийитини сақлап қелиштики муһим әһмийәтлик хизмәтләрниң бири бу һәқтә китабларни нәшр қилиш болуп, 2019-йили 10-айда лондондики уйғур тили тәтқиқат орни «қисқичә уйғур өрп адәтлири қамуси» намлиқ икки қисимлиқ қамус характерлик китабни нәшр қилип тарқатти. Бу китаб муһаҗирәттики уйғурлар арисида қизғин алқишқа еришти. Бу китабта бир кишиниң туғулғандин тартип балағәткә йетиш, һүнәр-кәсип қилиш, той қилиш вә таки ахирәт ишлириғичә барлиқ миллий өрп-адәтләр тәпсилий тонуштурулған.

Әлвәттә, уйғур өрп-адәтлири тәтқиқати уйғур елидә илгириму уйғур пешқәдәм зиялийлири тәрипидин көп елип берилип бир қисим әсәрләр елан қилинғаниди.

«Қисқичә уйғур өрп-адәтлири» намлиқ китабниң аптори мәмәттурсун зунун оқя әпәнди китаби һәққидә тохтитилиш билән биргә нөвәттә уйғур миллий кимлики вә өрп-адәтлирини сақлап қелиш вә раваҗландурушниң муһимлиқини тәкитлиди: у мундақ деди: «бу китаб, бундин бурунқи өрп-адәтлиримизгә аит йезилған китаблардин пәрқлиқ һалда, әсәрдики енскилопедик учурларни елипбә тәртипи бойичә, әмәлий ишлитилиши җанлиқ шәкилдә изаһланған. Мәсилән; балилар оюнлири һәққидики сөзлүкләр берилиш бир вақитта, ойнаш тәртипи тәпсилий тонуштурулған».

Нөвәттә, чәтәлләрдики уйғурлар уйғур елидә уйғур мәдәнийити вә тили еғир зәрбигә учраватқан бу әһвалда өз өрп-адәтлири, өз ана тилини сақлап қелиш вә уларни йеңи әвладларға өгитиш, қандақ қилғанда бу ишларни үнүмлүк елип бериш мәсилисидиму издәнмәктә. Америка аләм қатниши идарисиниң инженери, «уйғур проҗект фонди» ниң рәиси доктор әркин сидиқ әпәнди нөвәттә дуч келиватқан уйғурларниң мәдәнийәт кризиси, уйғур өрп-адәтлири вә мәдәнийитиниң хараб қилиниватқанлиқи, чәтәлләрдики уйғурларниң қилишқа тегишлик ишлири һәққидә тохтилип мундақ деди: «компартийә уйғурларни пүтүнләй йоқитиветиш үчүн һәрикәт қиливатиду, бу мәзгилдә чәтәлдики уйғурларниң вәзиписи бәк еғир. Уйғурлар чоқум өзини күчләндүрүши керәк. Әгәр өзимиз күчлүк болмисақ қолимизда бар нәрсиләрниму сақлап қалалмайдикәнмиз». Доктор әркин сидиқ йәнә мунуларни тәкитлиди: «мәдәнийитимизни сақлашни аилимиздин башлишимиз керәк, балилиримизни хәлқаралиқ риқабәткә қатнишалайдиған, уйғурни яхши көридиған қилип тәрбийәлисәк, кәлгүсидә уйғурлар үчүн хизмәт қилип берәләйду».

Америкадики мәдәнийәтшунас доктори қаһар барат уйғурларниң миллий-мәдәнийитини сақлап қелиши һәққидә көз қарашлирини оттуриға қоюп мундақ деди: «биз бәк еғир кризисқа учраватимиз, буниңму бир ахири болиду. Ахирида яриланған миллитимиз яриланған, зедиләнгән мәдәнийити билән қипқалиду. Чәтәлдики бизләрниң қолимиздин келидиғини, балилиримизға өрп-адәтлиримизни өгитишимиз вә өзимиз әмәлий шундақ йосунда яшишимиз керәк».

Мәмәттурсун зунун муһаҗирәттики уйғурларниң мәдәнийәт кризисиға тақабил туруштики тиришчанлиқлирини муәййәнләштүрүп, уйғурлар чәтәлләрдә өзлириниң ана тил мәктәплирини, ансамбиллирини, нәшриятлирини раваҗландуруватқанлиқини, булар бир милләтниң мәзмут турушиниң асаси икәнликини, уйғур миллитиниң өз мәдәнийитини сақлап қалалайдиғанлиқиға ишинидиғанлиқини ейтти.

Австралийәдики уйғур зиялийси фатимә сәйяһ ханим «қисқичә уйғур өрп-адәтлири» вә башқа уйғурлар өзлири язған уйғур өрп-адәтлиригә вә мәдәнийитигә аит китабларниң чәтәлләрдики уйғур әвладлириға өз мәдәнийитини өгиништә муһим пайдилиниш роли ойнайдиғанлиқини тәкитлиди вә бу китабтики учурларниң көп икәнликини тәкитләп: «бу китабта уйғур мәдәнийитигә аит һәр қандақ мәзмун тепилидикән, биз унтулуп қалған өрп-адәтлиримизниму тепивалалайдикәнмиз» дәп әскәртти.

Мәмәттурсун әпәнди өз китабини уйғурлар нөвәттә миллий кризисқа дуч келиватқан пәйттә, хитай даирилири тәрипидин йоқитиливатқан уйғур миллий мәдәний-мираслирини сақлап қилиш вә тәрәққий қилдурушиниң муһимлиқидин чиқиш қилип туруп түзгәнликини билдүрди.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт