Nur'eli isma'il: "Anamni 'türkiyediki balanggha pul ewetting' dep 16 yérim yil késiwétiptu"

Ixtiyariy muxbirimiz erkin tarim
2020-06-11
Élxet
Pikir
Share
Print
Istanbulda toluq ottura mektepning 3-yilliqida oquwatqan nur'eli isma'ilning anisi mahire nurmuhemmet xanim(solda).
Istanbulda toluq ottura mektepning 3-yilliqida oquwatqan nur'eli isma'ilning anisi mahire nurmuhemmet xanim(solda).
RFA/Erkin Tarim

Türkiye qazaqistan bilen qirghizistandin qalsila muhajirettiki Uyghurlar eng köp olturaqlashqan, Uyghur oqughuchilar eng köp oquwatqan dölet hésablinidu. Uyghur oqughuchilarning türkiyege kélip oqush ishliri 1985-yilidin kéyin bashlan'ghan bolup, 2009-yilidiki "5-Iyul ürümchi weqesi" din kéyin bu san köpiyishke bashlan'ghan. Türkiye ma'arip ministirliqi bergen melumatlargha asaslan'ghanda, türkiyede 2080 Uyghur oqughuchi bar iken. 2017-Yilidin tartip bu oqughuchilarning yurtidiki uruq-tughqan, ata-aniliri bilen téléfon alaqisimu üzülüp qalghan idi. Emdi bolsa bu Uyghur oqughuchilarning ata-aniliri heqqide shum xewerler kélishke bashlandi.

Istanbulda toluq ottura mektepning 3-yilliqida oquwatqan nur'eli isma'il xitay hökümitining anisini "Türkiyede oquwatqan oghlunggha pul ewetting" dep tutqun qilghanliqi we 16 yérim yil qamaq jazasigha höküm qilghanliqini bildürdi. U xitaydin bigunah anisini qoyup bérishini telep qildi. U ziyaritimizni qobul qilip, mundaq dédi: "Méning ismim nur'eli isma'il, men bu yil 17 yashqa kirdim, 2014-yili 12-ayda anam bilen bille misirgha oqughili chiqqan. Kéyin anam méni oqushqa orunlashturup qoyup, weten'ge qaytip ketken. 2017-Yili 4-ayda men türkiyege keldim. Hazir türkiye istanbulda toluq ottura mektepning 3-yilliqida oquwatimen. Anamning 2018-yili 11-ayning 18-küni tutqun qilin'ghandin kéyin 16 yérim yil késiwétilgenliki toghrisida xewer keldi. Anam bigunah, uni peqetla méning sewebimdin, yenimanga pul ewetkenliki üchünla késiwétiptu."

Biz nur'elidin "Undaqta, siz dunyadiki herqaysi döletler, ammiwi teshkilatlar we xitay hökümitidin némilerni telep qilisiz?" dégen so'alimizgha u mundaq jawab berdi: "Anam bigunah, aldi bilen birleshken döletler teshkilati, türkiye jumhuriyiti we démokratiye bilen bashquruluwatqan döletler, xelq'ara kishilik hoquqi teshkilatlirining xitay hökümitidin anamni derhal qoyup bérishke chaqirishini telep qilimen."

U bügünki téléfon ziyaritimizde anisi heqqide qisqiche melumat bérip mundaq dédi: "Anamning isim-familisi mahire nurmuhemmet, 1981-yili tughulghan, bu yil 39 yashta. Kimlik nomuri: 650104198102141727, öyimizning adrési: ürümchi shehiri tengritagh rayoni ittipaq kochisi tangnuri a'ililikler qorusi 6-bina, 302-nomurluq öy. Anam burun dölet kadiri idi, salametliki yaxshi bolmighachqa, baldur pénsiyege chiqip ketken idi."

Nur'eli isma'il anisining tutup kétilish jeryani toghrisida melumat bergendin kéyin, xitay hökümitini anisini qoyup bérishke chaqirip mundaq dédi: "Anamni 2018-yili 11-ayning 18-küni ürümchidiki öydin tutup atushqa élip ketken. Anamning tutqun qilin'ghanliqidin xewer tépip 20 kün bolghanda anam toghrisida guwahliq bergen idim. Anamgha 2019-yili 1-ayda 'balisini chet'elde oqutqan, chet'elge pul ewetken' dep 16 yérim yilliq qamaq jazasi bériptu. Anamning yénida 14 yashliq bir ukam bilen 3 yashliq bir singlim bar. Anamning salametliki yaxshi emes. Bizge kelgen xewerde 1 yérim yildin buyan anamni öydikiler bilen körüshtürmeptu. Xitay hökümitining bigunah anamni qoyup bérishi telep qilimen."

Biz mahire nurmuhemmet toghrisida téximu tepsiliy melumat igilesh üchün singlisi mewlude nurmuhemet xanimgha téléfon qilduq. U awaz arqiliq emes, yazma uchur arqiliq so'alimizgha jawab bérishni xalaydighanliqini bayan qilip, uchur yollidi. U uchurida mundaq dep yazghan idi: "Biz 4 qiz, men eng kichiki, tutulghini 2-acham. Qalghan ikki acham bilen anam salamet, dadam burunla tügep ketken. Acham aliy mektep oqughili ürümchige chiqip maliye we iqtisad institutini püttürgendin kéyin saybagh rayonida 15 yil kadir bolup ishligen. Salametliki yaxshi bolmay baldur pénsiyige chiqip ketken, hayatida héchqandaq jinayet sadir qilghan emes. Xitay bu qétim achamni 'oghlungni türkiyede oquttung' depla késiwétiptu."

Mahire nurmuhemmetning hazir istanbulda turuwatqan dosti mu'esser xanim dosti mahirening xizmette aktip ayal ikenlikini, héchqandaq jinayet sadir qilmighanliqini ilgiri sürdi.

Pa'aliyet élip bériwatqan sherqiy türkistan weqpining sabiq re'isi hamutxan göktürk ependi 1987-yilidin tartip Uyghur oqughuchilarning türkiyege kélip oqushqa bashlighanliqini, igiligen melumatlargha asaslan'ghanda, xitay hökümitining türkiyege kélip oqup ketken we balilirini türkiyede oqutuwatqan Uyghurlarning köpinchisini türmige qamighanliqini, xitayning özi qanunluq pasport bergen we chet'elge chiqishini testiqlighan ademlerni jazalishining Uyghurlargha élip bériwatqan irqiy qirghinchiliqning bir qismi ikenlikini tekitlidi.

Igiligen melumatlargha asaslan'ghanda, türkiyede oqup türkiye puqrasi bolghandin kéyin tughqan yoqlap Uyghur diyarigha barghan bezi Uyghurlarmu késiwétilgen. Hazir türkiye tashqi ishlar ministirliqi xitay tashqi ishlar ministirliqi bilen bu heqte sözleshmekte iken.

Toluq bet