Диний әркинлик вә кишилик һоқуқ органлири: «трамп һөкүмити ‹уйғур кишилик һоқуқ сиясити қануни' ни дәрһал иҗра қилиши керәк»

Мухбиримиз әркин
2020-06-19
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Америка президенти доналд трамп мухбирларни күтүвелиш йиғинида. 2017-Йили 13-ноябир, филиппин.
Америка президенти доналд трамп мухбирларни күтүвелиш йиғинида. 2017-Йили 13-ноябир, филиппин.
AP

Америка президенти доналд трампниң 17-июн күни «уйғур кишилик һоқуқ сиясити қанун лайиһәси» гә имза қоюп, униң рәсмий қанунға айлиниши хитайниң қаттиқ һуҗумиға учраватқан мәзгилдә хәлқара диний әркинлик вә кишилик һоқуқ тәшкилатлири трамп һөкүмитини мәзкур қанунни дәрһал иҗра қилишқа чақирди. Уларниң тәкитлишичә, трамп һөкүмити мәзкур қанунни дәрһал иҗра қилип, уйғурларни хорлаватқан хитай әмәлдарлириға қарита ембарго механизмини ишқа селиши керәк икән.

Америка хәлқара диний әркинлик комитети 18-июн күни елан қилған бу һәқтики баянатида трамп һөкүмитини уйғурларни җазалашта җавабкарлиқи бар хитай һөкүмәт әмәлдарлириға қарита дәрһал нишанлиқ ембарго йүргүзүшкә чақирип, «һөкүмәтниң һәқиқий мәнидики әмәлий һәрикити арқилиқ хитайниң инсанийәткә қарши җинайити, заманиви қуллар әмгеки вә мәдәнийәт қирғинчилиқини әйиблиши керәклики» ни тәкитлигән.

Америка хәлқара диний әркинлик комитетиниң комиссари нури түркәл 19-июн күни зияритимизни қобул қилип, һазирқи әң муһим мәсилә ембарго механизмини ишқа селиш икәнликини билдүрди.

У мундақ деди: «қанун түзүш америка демократик системисиниң тәркибидики муһим җәрян, лекин уни иҗра қилиш башқа бир мавзу. Буниңдин кейин бу қанунни иҗра қилиш тоғрисидики сөһбәт техиму көп болуши керәк. Әгәр ундақ болмиғанда бу қанун өтти, дәп җайида тохтап қалидиған әһвал келип чиқиду. Шу сәвәбтин мән өзүм йетәкчилик қилип хәлқара диний ишлар комитетиниң түнүгүнки баянатини бәрдуқ. Бу баянаттиму трамп һөкүмитиниң дөләт мәҗлиси билән бирликтә дәрһал бу қанундики бәлгилимиләр бойичә һәрикәткә өтүшини тәшәббус қилдуқ. Буниң биринчи қилидиған иши ембарго мәсилиси.»

Бу мәсилидә хәлқара кишилик һоқуқ тәшкилатлириму трамп һөкүмитиниң дәрһал һәрикәткә өтүшини тәләп қилмақта. Уларниң қаришичә, бу қанунниң рәсмий күчкә игә болуши бир тарихий вәқә болсиму, лекин униң роли униң қандақ иҗра қилинишиға бағлиқ икән. Хәлқара кәчүрүм тәшкилати 17-июн елан қилған бу һәқтики баянатида америка һөкүмитиниң уйғурларни дәпсәндә қиливатқан хитай әмәлдарлириға қарита дәрһал тәдбир қоллиниши, униң «барлиқ диний вә етник аз санлиқ милләтләрни қоғдиши, уларниң кишилик һоқуқини дәпсәндә қиливатқан һөкүмәтләрни әйиблиши керәклики» ни тәкитлигән.

Кишилик һоқуқни көзитиш тәшкилатиниң қаришичә, һөкүмәтниң мәвҗут қанунларға асасән «шинҗаң даирилири» ға қарита ембарго механизмини ишқа селиши керәк икән. «Уйғур қануни» да трамп һөкүмитиниң дөләт мәҗлисигә 180 күн ичидә хитай әмәлдарлириниң тизимликини тәминлиши керәк. Кишилик һоқуқни көзитиш тәшкилатиниң асия ишлири директори софийә речардсон ханим бу қанунниң иҗраатида 14-декабирниң пәвқулладә муһим бир күн икәнликини билдүрди.

У 19-июн бу һәқтики зияритимизни қобул қилип мундақ деди: «мән бизниң тиңшиғучилиримизға калиндариниң 14-декабир күнигә бәлгә қоюп қоюшини тәвсийә қилимән. Мана бу күн һөкүмәтниң уйғур қануниға асасән дөләт мәҗлисигә шинҗаңдики кишилик һоқуқ дәпсәндичиликигә җавабкар вә ембарго йүргүзүлидиған хитай әмәлдарлириниң тизимликини тапшуридиған ахирқи күни. Ембарго механизми интайин муһим бир қоралдур.»

Хитай һөкүмити мәзкур қанунни «шинҗаңниң террорлуқ вә әсәбийликкә қарши туруш күришидә йолға қойған тәдбирлиригә, униң кишилик һоқуқ вәзийитигә қара чаплиғанлиқ» дәп әйибләп кәлмәктә. Лекин речардсон ханимниң тәкитлишичә, «уйғур кишилик һоқуқ қанун лайиһәси» бир қанчә җәһәтләрдә зор әһмийәткә игә икән.

У мундақ деди: «бу қанун бир қанчә җәһәтләрдә ғайәт зор муһим әһмийәткә игә. У уйғурларға алақидар тунҗи қанун болупла қалмай, у дуняғиму уйғур вә башқа түркий мусулман милләтләр дуч келиватқан кишилик һоқуқ қабаһитиниң дуняда америка тәрипидин етирап қилинишидур. Бу қанунниң йәнә бир муһим тәрипи америкадики уйғур җамаитиниң хитай һөкүмити тәрипидин паракәндичиликкә учраватқанлиқиниң етирап қилиниши вә уларни қоғдашниң қанун рамкисини турғузуп бәргәнликидур.»

Явропадики бәзи кишилик һоқуқ тәшкилатлириниң қаришичә, американиң «уйғур кишилик һоқуқ сиясити қануни» явропа дөләтлиригиму уйғурларни қоғдашниң бир қануний үлгисини тикләп бәргән. Германийәдики «тәһдит астидики хәлқләр тәшкилати» ниң директори улрих делиюс явропа иттипақиниң американи үлгә елиши керәкликини билдүрди.

Улрих делиус 19-июн зияритимизни қобул қилғанда мундақ деди: «биз бу тоғрисида пүтүн явропа иттипақиға чақириқ қилип кәлдуқ. Чүнки буниңға алақидар ишларни явропа иттипақидики айрим дөләтләр әмәс, бәлки явропа иттипақи бир тәрәп қилиши керәк. Чүнки бу ташқи сиясәткә четилиду. Лекин биз явропа иттипақиниң һазирқи вәзийитидә униң бирәр иҗабий қәдәм елишиға бәк үмидвар қаримаймиз. Чүнки явропа иттипақидики италийә, полшаға охшаш бәзи дөләтләр хитайни тәнқидләшни халимайду.»

Лекин улрәх делиюсниң тәкитлишичә, «уйғур кишилик һоқуқ қануни» зор тарихий қәдәм болсиму, лекин йәнила униң иҗраатиғһа қараш керәк икән. Улрәх делиюс мундақ дәйду: «тоғра, бу қанун наһайити зор қәдәм. Лекин биз йәнила униң иҗраатиға қараймиз. Чүнки вақитниң өтүшигә әгишип, униң иҗра қилиниши ақсап қалмаслиқи керәк. Биз америка һөкүмитиниң бу қанунни ишқа селишини үмид қилимиз. Қанун имзалаш бир гәп, һөкүмәтниң уни иҗра қилиш башқа бир гәп.»

Америка хәлқара диний әркинлик комитетиниң комиссари нури түркәлниң илгири сүрүшичә, уйғур мәсилисигә американиң җиддий қаришидики сәвәб бу америка үчүн сиясий, иҗтимаий әхлақ мәсилиси болупла қалмай, бәлки дөләт бихәтәрлик мәсилиси икән. Нури түркәл мундақ деди: «дөләт бихәтәрлики җәһәттиму уйғур мәсилиси һалқилиқ бир мәсилә. Буниң сәвәби мундақ: хитай һакимийити техникини тәрәққий қилдурғандин башқа уйғурларниң һаяти вә земинини бир тәҗрибиханидәк ишлитип, техника җәһәттики пуқраларни контрол қилиш техникисини дуняға очуқ-ашкара тарқитиватиду…»

Америка хәлқара диний әркинлик комитетиниң баянатида тәкитлишичә, «хитай компартийиси ишлитиватқан җаза лагерлири, мәҗбурий әмгәк, паракәндичилик, зорлуқ характеридики тәқипләш техникилири диний әркинликни бастуруш, инсанийәткә қарши җинайәт, заманиви қуллуқ, мәдәнийәт қирғинчилиқиниң қоралиға айланған болуп, буниңға һәргиз йол қоюшқа болмайдикән.»

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт