Уйғурларға йеңи үмид: «2020-йиллиқ уйғур кишилик һоқуқ сиясити қанун лайиһәси» рәсмий мақулланди

Мухбиримиз әзиз
2020-05-27
Елхәт
Пикир
Share
Принт
«2020-Йиллиқ уйғур кишилик һоқуқ сиясити қанун лайиһәси» 413 гә қарши бир аваз билән мутләқ юқири аваз үстүнлүкидә авам палатасидинму мақуллуқтин өтти. 2020-Йили 27-май, вашинтон.
«2020-Йиллиқ уйғур кишилик һоқуқ сиясити қанун лайиһәси» 413 гә қарши бир аваз билән мутләқ юқири аваз үстүнлүкидә авам палатасидинму мақуллуқтин өтти. 2020-Йили 27-май, вашинтон.
livestream.com

Муһаҗирәттики уйғурлар тәқәззалиқ ичидә күтүватқан «2020-йиллиқ уйғур кишилик һоқуқ сиясити қанун лайиһәси» йеқинда америка кеңәш палатасида толуқ аваз билән мақуллуқтин өткәндин кейин, авам палатасиниң авазға қоюшиға йоллап берилгәниди. 27-Май күни чүштин бурун мәзкур қанун лайиһәсини муһакимә қилиш йиғини америка авам палатасида өткүзүлди.

Алди билән америка авам палатасиниң әзаси брад шерман әпәнди сөз алди. У мәйли һазирқидәк ваба һәммила җайни қаплап кетиватқан пәвқуладдә бир мәзгилдиму американиң кишилик һоқуқ мәсилисини әстин чиқармайдиғанлиқини, нөвәттә мәлум болуватқан зиярәт хатирилири, сүрәтләр, гуваһлиқ баянлири, нәқ мәйдан доклатлири дегәндәк сансиз пакитларниң милйонлиған уйғурлар қамалған «қайта тәрбийәләш» намидики йиғивелиш лагерлириниң характерини охшимиған нуқтилардин әкс әттүрүватқанлиқини, хитай һөкүмитиниң болса уйғурлар диярини сақчи дөлитигә айландуруп болған болсиму дуняниң бу ишларға нисбәтән йетәрлик дәриҗидә бир һәрикәт қоллинишқа қадир болалмиғанлиқини баян қилип: «бир мусулманлар таиписиниң кишилик һәқлири аяқ-асти болуватқанда мусулман әллири бу мәсилигә алаһидә көңүл бөлүши лазим иди» дәп көрсәтти.

У сөзиниң давамида хитай һөкүмитиниң мушу қетимлиқ ваба апитини баһанә қилип уйғурларни дуняниң хатирисидин өчүриветишкә урунуватқанлиқини, әмма америка һөкүмитиниң уйғурлар билән бир сәптә зулумға қарши туридиғанлиқини һәмдә уйғурларни унтумайдиғанлиқини алаһидә тәкитлиди. Шуниңдәк уйғурлар дуч келиватқан зулумлар инсанийәт тарихидики әң ечинишлиқ паҗиәләрниң бири болуп қеливатқан мушундақ пәвқуладдә бир пәйттә америка һөкүмитиниң мәзкур қанун лайиһәсини мақуллишиниң әмәлийәттә тарихниң һәққаний тәрипини қоллаш вә буниңға мунасип һәрикәт қоллиниш болидиғанлиқини билдүрди.

Шу қатарда сөз алғучилардин авам палата әзаси майкил мәккаул өзиниң немә үчүн бу қанун лайиһәсини пүтүн күчи билән қоллайдиғанлиқини шәрһиләп өтти. У шу қатарда хитай һөкүмитиниң мәйли өзлириниң қануни болсун яки өзлири имза қойған хәлқаралиқ әһдинамиләр болсун һәммисигила хилап һалда инсанларниң һаятини вә униң қиммитини йәргә уруватқанлиқини, буниң әң типик мисали йиллардин буян уйғурлар дуч келиватқан уйғур миллий кимликини йоқитиш урунуши һәмдә изчил давам қиливатқан мәдәнийәт қирғинчилиқи болуватқанлиқини йиғин әһлигә йәнә бир қетим әсләтти. Шуниңдәк бу қанун лайиһәсини мақуллаш вә уйғурларни бастурушқа шиерик болғучи хитай әмәлдарлирини җазалаш арқилиқ хитай компартийәсиниң дуняға хирис қилишиға йол қоймайдиғанлиқини баян қилди.

Америка дөләт мәҗлиси қармиқидики хитай ишлири иҗраийә комитетиниң рәиси җеймис мәкговеринму йиғинда сөз қилди. У нуқтилиқ қилип мәзкур қанун лайиһәсини икки партийәниң бирликтә мақуллиши арқилиқ америка һөкүмитиниң кишилик һәқлири тартивелинған уйғурларни қоллайдиғанлиқини әң җанлиқ намаян қилғили болидиғанлиқини көрсәтти. (Аваз 5 ахири) у сөзиниң давамида уйғурлар диярида кеңийиватқан йиғивелиш лагерлириниң хитай рәиси ши җинпиңниң биваситә қоманданлиқида милйонлиған уйғурни һуҗум нишани қилғанлиқини, бу җәрянда ашкара болған һөҗҗәтләрдә ши җинпиңниң «уйғурларға қилчиму рәһим-шәпқәт қилишқа болмайду» дәп алаһидә йолйоруқ бәргәнликини, нөвәттә хитай һөкүмитиниң уйғурларға йүргүзүватқанлириниң ашкарила «инсанийәткә қарши җинайәт» шәклини елип болғанлиқини баян қилип, шу қатарда җаза беришкә тегишлик кишиләрниң бири чен чуәнго икәнликини алаһидә тәкитлиди.

Авам палата әзалири бирдәк тилға алған бир ортақ нуқта нөвәттә көплигән америка ширкәтлириниң уйғурлар дияридики мәҗбурий әмгәк билән четилип қеливатқанлиқи болуп, һәммәйлән бирдәк буниң маһийәттә биваситә яки васитилик һалда уйғурларға қарши йүргүзүлүватқан зулумға шерик болуш икәнликини көрсәтти. Болупму йеқинқи мәзгилләрдә омумлишип болған уйғурларға хас тил-йезиқ вә өрп-адәтләрниң мәни қилиниши, һәтта ислам диниға ишинидиған уйғурларни рамзан мәзгилидә чошқа гөши йейишкә мәҗбурлаватқан хитай һөкүмитиниң уйғурларға йүргүзүватқан зулумлирини тәсвирләп беришкә инсан тили аҗизлиқ қилидиғанлиқи алаһидә тәкитлинип, бу қанун лайиһәсини мақуллашниң вақти аллиқачан йетип кәлгәнлики қайта-қайта әскәртилди.

Муһакимә йиғинида йәнә америка һөкүмитидики 3-номурлуқ шәхс, авам палатасиниң рәиси нәнсий пелоси ханимму алаһидә сөз қилди. У сөзидә уйғурларниң бешиға келиватқан зулумниң һазир бәкму ашкара түс еливатқанлиқини, буниң болса дуня үчүн бир қетимлиқ виҗдан сориқи болуп қеливатқанлиқини, бу қанун лайиһәсини мақуллашниң бир муһим әһмийити хитай һөкүмити уйғурларни мәһкум қилған вәһшиянә зулумларға американиң пүтүнләй вә қәтий йосунда қарши икәнликини намаян қилиш икәнликини, әмдиликтә хитайниң нәччә он йилдин буян изчил давам қилип кәлгән кишилик һоқуқни дәпсәндә қилиш қилмишлириға қарши орнидин дәс турушниң вақти кәлгәнликини, иқтисадий мәнпәәтни дәп бу хил җасарәтни әмәлдә көрсәтмигәндә америка һөкүмитиниң дуняниң һечқандақ йеридә кишилик һоқуқ һәққидә сөз қилғудәк әхлақий нопузиниң қалмайдиғанлиқини, буниң йәнә бир яқтин американиң виҗдани үчүнму бир синақ болидиғанлиқини тәкитлиди.

Шуниңдин кейинки муһакимигә улап «уйғур кишилик һоқуқ сиясити қанун лайиһәси-2020» гә аваз бериш рәсмий башланди. Нәтиҗидә 413 гә қарши бир аваз билән мәзкур қанун лайиһәси мутләқ юқири аваз үстүнлүкидә авам палатасидинму мақулланған болди.

Америка хәлқара диний әркинлик комитетиниң комиссари нури түркәл әпәнди бу мунасивәт билән радийомиз зияритини қобул қилғанда бу қанун лайиһәсигә мунасивәтлик кейинки қәдәмләр һәққидә мәлумат берип өтти.

Нури түркәлниң билдүрүшичә, мәзкур қанун лайиһәси америка һөкүмитиниң хитайдики уйғурларға зулум салғучи әмәлдарлириға җаза беришни йеңи бир сәвийигә елип чиқидиған болуп, буни һәқиқәтән бир зор илгириләш, дәп қарашқа болидикән.

Мәзкур қанун лайиһәсиниң мақуллиниши муһаҗирәттики уйғурлар үчүн әң чоң хушаллиқ болуп қалди. Дуня уйғур қурултийиниң рәиси долқун әйса өзиниң буниңдин бәкму мәмнун болғанлиқини билдүрүп, бу қетимқи ғәлибиниң милйонлиған лагер мәһбуслириниң азаб-оқубити бәдилигә ишқа ашқанлиқини тәкитлиди. Шуниң билән биргә, бу қетим һәқиқәтән «иш өмлүктә, күч бирликтә» дегән һекмәтниң тоғрилиқи бир қетим испатланди, деди.

Долқун әйсаниң билдүрүшичә, бу қанун лайиһәсиниң мақуллиниши явропадики башқа әлләргә һәмдә мусулманлар дунясиғиму бир зор сигнал болуп, уйғурларниң хәлқарадики образи үчүн бир муһим намайәндә болуш ролини ойнайдикән.

Мәзкур қанун лайиһәсиниң ахирқи һесабта авам палатасидин мақуллиниши һәммила кишини хурсән қилған болуп, муһаҗирәттики уйғурлар сүкүттин көрә әмили һәрикәтниң техиму зор вә әмәлий үнүм яритидиғанлиқини бир қетим көргәндәк болдуқ, дейишмәктикән.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт