Уйғурлар мәсилиси әнглийә парламентидин орун елишқа башлиди

Мухбиримиз әзиз
2020-06-19
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Әнглийә парламентиниң әзаси, әркин демократлар партийәсиниң ташқи ишларға мәсул баянатчиси алистаир кармайкил (Alistair Carmichael) әпәнди йиғинда сөздә. 2020-Йили 20-май.
Әнглийә парламентиниң әзаси, әркин демократлар партийәсиниң ташқи ишларға мәсул баянатчиси алистаир кармайкил (Alistair Carmichael) әпәнди йиғинда сөздә. 2020-Йили 20-май.
AFP

Муһаҗирәттики уйғур давасида бир қәдәр аҗиз дөләтләрниң бири әнглийә болуп, йеқинқи мәзгилләрдә шу җайдики уйғур паалийәтчиләрниң бошашмастин тиришчанлиқ көрситиши арқисида буниңда бир қисим хушаллинарлиқ нәтиҗиләр барлиққа келишкә башлиди. Болупму әнглийә парламентиниң әзаси, әркин демократлар партийәсиниң ташқи ишларға мәсул баянатчиси алистаир кармайкил (Alistair Carmichael) ниң әнглийә парламентида уйғур дияридики зор тутқун һәққидә тәпсилий мәлумат бериши билән бу мәсилә әнглийә парлаемнтидики уйғурлар мәсилиси билән натонуш болған көплигән вәкилләрниң диққитини тартмақта.

Алистаир әпәндиниң сабиқ ярдәмчиси, дуня уйғур қурултийи әнглийә мәслиһәтчиләр комитетиниң әзаси марк җонсон (Mark Johnson) ниң билдүрүшичә, әнглийә җамаити уйғурларниң һазирқи әһвали һәққидә анчә көп мәлуматлиқ әмәс икән. Болупму 2016-йили б б с агентлиқи ишлигән уйғурлар һәққидики һөҗҗәтлик филим тарқитилғандин кейин әнглийә хәлқи уйғурларниң һазирқи әһвали һәққидә дәсләпки қәдәмдә системилиқ чүшәнчигә игә болған. Шуниң билән 2018-йилидин башлап марк җонсонниң биваситә ярдәмлишиши арқисида парламент әзаси алистаир әнглийә парламентидики вәкилләргә уйғурлар һәққидә чүшәнчә бериш йолиға қәдәм алған. Марк җонсон бу һәқтики лазимлиқ материялларни тәйярлаш, парламент нутуқлириға керәклик учурларни йиғишта пүтүн күчи билән һәмкарлашқан. Улар хитай әлчиханисиға, әнглийә һөкүмитигә вә башқа орунларға мәктуп вә мураҗиәтнамә йоллаш арқилиқ уйғурларниң зор көләмдә тутқун қилиниши вә лагерларниң кеңийишигә аит мәсилиләрни тәкитлигән. Шуниң билән бу мәсилә әнглийә парламентида йеқинда рәсмий оттуриға қоюлған.

Марк җонсон бу һәқтә әһвал тонуштуруп мундақ деди: «2018-йили бу ишларни билидиған кишиләрни йоқ иди, десәкму болиду. Әнә шу вақитларда башқа мәнбәләрниң васитисидә аллиқачан бу ишлардин хәвәрдар болған алиситаир бу ишни әнглийә парламентиға елип киришкә нийәт қилди. Чүнки бу вақитта һечқайси парламент әзаси (милләт вәкили) уйғурлар мәсилисини оттуриға қоюп бақмиған иди. Әмма яхши йери, шу вақитлардин башлап хәлқарада бу һәқтики көплигән учурлар мәлум болушқа башлиди. Әнглийә һөкүмитиму хитай тәрәпкә өзлириниң бу һәқтики әндишилирини ипадиләшкә башлиған иди. Һалбуки әнглийәниң явропа иттипақидин чекинип чиқиши, ички сиясәт мәсилилири вә сайлам ишлири түпәйлидин әнглийә парламентида бу һәқтики муһакимә яки муназирә бесилип қалди. Шуниң билән бизгә кишилик һоқуқ саһәсидики бирнәччә сәркиниң зөрүрлүки айдиңлашти. Парламентта бундақ кишиләрниң бәкму азлиқи түпәйлидин биз техиму көп кишиләрниң мушундақ муһим мәсилиләр һәққидә сөз қилишиға моһтаҗ болдуқ.»

Лондон шәһиридики уйғур муһаҗирлиридин рәһимә мәһмут йиллардин буян уйғур сәнитини васитә қилған һалда әнглийә җамаитигә уйғурлар һәққидә мәлумат берип келиватқан актип паалийәтчиләрдин бири. У вә униң башқа мәсләкдашлири йеқиндин буян әнглийәдики охшимиған партийә, гуруһ вә диний җамаәткә мәнсуп болған сиясий әрбаблар, йәһудийлар тәшкилати, хиристянлар җәмийити қатарлиқ ярдәм алғили болидиғанлики барлиқ саһә билән алақилишип уларни уйғурлар мәсилисини әнглийә һөкүмитидә бир муһим күнтәртипкә елип келиш хизмитигә қатнаштуруп кәлмәктә. Униң пикричә, уйғурлар дуч келиватқан паҗиәни ташқи дуняға аңлитип қоюшниң өзи купайә қилмайдикән. Техиму муһими һазирқи күндә буниңға мунасип қанун яки лайиһәни вуҗудқа кәлтүрүш техиму муһим икән.

Марк җонсонниң қаришичә, нөвәттә хитай һөкүмитиниң хоңкоң мәсилисидики зораванлиқ қилмиши, вирус мәсилисидики ялғанчилиқи һәмдә хуавей ширкитини әнглийәгә елип кириш урунушидики бир қатар вәқәләр икки тәрәпниң мунасивитигә равурус соғуқчилиқ пәйда қилған. Бундақ әһвалда уйғурлар мәсилисини техиму яхши тонуштуруп, бу җәһәттә бәзи иҗабий қәдәмләрни елишниң яхши пурсити қучақ ачмақта икән.

«Мән бу қанун лайиһәсиниң америкада рәсмий қанунға айланғанлиқидин хәвәрдар болдум. Әнглийә парламентида болса бу җәһәттә америкадики ‹магентиски қануни' ға охшап кетидиған бир қанун лайиһәини оттуриға чиқириш тиришчанлиқи давам қиливатиду. Бу қанун лайиһәсидә адәттә кишилик һоқуқ дәпсәндичиликигә шерик болған әмәлдарлар җазалиниду. Әнглийәдә болса ‹магентиски қануни' ға охшап кетидиған бир лайиһәни оттуриға қоюш арзуси илгириму оттуриға чиққан. Әмма кейинчә әнглийә һөкүмити бу тиришчанлиқни юқири пәллигә көтүрүп, буни қанун дәриҗисигә елип чиқалмиди. Шуниң билән биздә һазирғичә ‹магнетиски қануни' ға охшаш бирәр қанун барлиққакәлмиди. Уйғурларни қоғдашқа даир ундақ қанунму мақулланмиди. Әмма мән йеқин кәлгүсидә шундақ бир қанун биздинму чиқсикән, дәп үмид қилимән. Техиму муһими бу һәқтә пикир қилидиған кишиләр көпәйгәнчә шәрқий түркистанда немиләрниң болуватқанлиқи һәққидә техиму көп парламент әзалири бу сәпкә қошулиду. Чүнки һазир хитай билән әнглийәниң мунасивити һазир һечқачан көрүлмигән бир соғуқчилиққа чүшүп қеливатиду.»

Бу җәһәттә рәһимә мәһмутму мушуниңға охшаш қарашта. Болупму бу қетим америкада «уйғур кишилик һоқуқ сиясити қануни» ниң рәсмий қанунға айлиниши америка билән әсир һалқиған иттипақдашлиқ мунасивитидә болуп келиватқан әнглийәгә иҗабий тәсир көрситиши ениқ икән. Бу болса нөвәттики вәзийәттә уйғурларға даир техиму зор қиммәткә игә бирәр символлуқ вә һөҗҗәтлик характиргә игә лайиһини әмәлгә ашурушқа имкан беридикән.

Мәлум болушичә, әнглийә җамаитиниң уйғурлар дуч келиватқан паҗиәләрдин көпләп хәвәрдар болушиға әгишип, хитай һөкүмитиниң «террорлуққа вә әсәбийликкә қарши туруш» намида уйғурларни бастуруш һәрикитиниң һәқиқий маһийити көпләп ашкара болмақта икән.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт