"Uyghur kishilik hoquq krizisi" témisidiki yighinning mulahiziliri (2)

Muxbirimiz eziz
2019-04-24
Élxet
Pikir
Share
Print
Xarward uniwérsitéti bilen massachusétis téxnologiye instituti birliship uyushturghan "Uyghur kishilik hoquq krizisi" yighinda loyola uniwérsitétining dotsénti, Uyghurshunas rayan sam ependi söz qilmaqta. 2019-Yili 20-aprél. Boston, amérika.
Xarward uniwérsitéti bilen massachusétis téxnologiye instituti birliship uyushturghan "Uyghur kishilik hoquq krizisi" yighinda loyola uniwérsitétining dotsénti, Uyghurshunas rayan sam ependi söz qilmaqta. 2019-Yili 20-aprél. Boston, amérika.
Social Media

20-Aprél küni dunyadiki eng dangliq aliy bilim yurtliridin bolghan xarward uniwérsitéti bilen massachusétis téxnologiye instituti birliship uyushturghan "Uyghur kishilik hoquq krizisi" témisidiki muhakime yighinida Uyghur jem'iyiti nöwette duch kéliwatqan siyasiy bohranning bir qisim ehwali muhakime qilin'ghan idi.

Ene shu mesililerning biri xelq'ara jama'etning Uyghurlar duch kéliwatqan siyasiy basturush we zor tutqun mesilisige hélihem dergumanda bolushi, bolupmu "Milyonlighan kishini lagérlargha qamiwétish hazirqi zamanda mewjutmidu?" dégen shübhe heqqide boldi. Yighinning eziz méhmanliridin loyola uniwérsitétining dotsénti, Uyghurshunas rayan sam bu téma heqqide söz qildi. U lagérlar mesilisining mewjutluqi hemde uning kölimi heqqide hazirghiche köpligen delil-ispatlarning dunyagha ashkara bolghanliqidin bashqa xitay hökümitining kontrolluqidiki herqaysi sahelerdin ige bolghan bir qatar melumatlarning lagérlar heqqide yéterlik uchur béridighanliqini körsetti.

Rayan sam misal qilip körsetken melumatlarning biri xitay hökümitining maralbéshi nahiyeside "Qanun terbiyesi boyiche özgertish mektipi" berpa qilish üchün qurulushqa xéridar chaqirish heqqidiki uqturush boldi. Bu uqturushta yéngidin berpa qiliniwatqan "Mektep" lerning qattiq bixeterlik tedbirliri, jümlidin tikenlik sim tosuq, tömür ishik, tömür dérize qatarliq türmilerge xas bixeterlik tedbirlirini alidighanliqi alahide eskertilgen. Shu qatarda xoten wilayitining bir nahiyesidiki "Terbiyelesh merkizi" la saqchi kaltiki, tok kaltiki, koyza dégenlerni nechche yüz, hetta minglap sétiwalghan. Uyghur diyaridiki eng zor hoquq igisi bolghan chén chu'en'go herqaysi jaylardiki "Terbiyelesh merkezliri" heqqide söz qilghanda bu jaylarning "Mekteplerge oxshash oqutush bilen shughullinidighanliqi, herbiy uslubta bashqurulidighanliqi hemde türmilerge oxshash muhapizet qilinidighanliqi" ni alahide tekitligen.

Yene kélip xitay hökümiti 2016-yilidin bashlap bu xil "Terbiyelesh merkezliri" ning namini "Esebiylikni tügitish terbiyelesh bazisi", "Terbiyelesh merkizi", "Qanun terbiyesi merkizi" dégendek oxshash bolmighan namlarda atap kelgen. Emdilikte bolsa xelq'araning bu heqtiki so'allirigha jawaben bu jaylarni "Kespiy téxnika terbiyelesh mektipi" dep atashqa ötken. Shundaqla xitay hökümiti tarqatqan bir qisim teshwiqat filimliri we chet'el diplomatliri ékskursiye qilghan "Terbiyelesh merkezliri" heqqidiki filimlerdinmu bu jaylarning alliqachan "Mejburiy emgek lagéri" gha aylinip bolghanliqini körüwalghili bolidiken. Erkin asiya radiyosi Uyghur bölümining ziyaret xatiriliridimu yerlik kadirlar we memurlar nöwette qanchilik sandiki kishini "Qayta terbiyelesh" ke élip baridighanliqi heqqide melumatlar bergen. Xitay hökümiti élan qilghan "Aq tashliq kitab" timu "Anche éghir bolmighan térrorluq-esebiylik pa'aliyetlirige ariliship qalghan, térrorluq-esebiylik hadisilirige baghlinip qalghan bolsimu jem'iyetke éghir aqiwet shekillendürmigen, shundaqla ilgiri térrorluq-esebiylik sewebidin qamaqqa höküm qilin'ghan bolsimu hélihem jem'iyetke tehdit bolushi mumkin bolghan" kishilerning "Terbiyelesh" ke baridighanliqi éytilghan. Kéyinche téléwizor körüshni ret qilghan, ushtumtut haraq-tamaka tashlighan, chet'elge chiqqan we chet'elge qiziqqan, "Esebiy" mezmundiki diniy teblighlerge qatnashqan, "Ishenchsiz ewlad" hésablinidighan 1980-we 1990-yillarda tughulghan, "Esebiy" dep qariliwatqan diniy yosunda kiyin'genler qoshulghan. Shunga mushu ehwallarning hemmisi qoshulup kélip hazir Uyghur diyaridiki lagérlar mesilisining qil sighmas ré'alliq ikenlikini körsitip kelmekte iken. Gerche tarixta bu xildiki milyonlighan kishiler toplan'ghan lagérlar herqachan zor kölemdiki qirghinchiliq bilen axirlashqan bolsimu, hazirche Uyghurlar diyaridiki lagérlarda buning bashlan'ghanliqini delilligüdek maddiy ispatlar melum emes iken. Emma bu hal "Bu lagérlarda zor kölemdiki qirghinchiliq bolmaydu" dégenlik emes iken.

Lagérlarning mewjutluqi we uninggha munasiwetlik pakitlar heqqide bu qétimqi yighinning eziz méhmanliri qataridin orun alghan "Xitay arxipliri" zhurnilining tehriri jéssika bétka xanimmu söz qildi. U xitay hökümiti izchil inkar qilip kelgen lagérlarning mewjutluqi heqqide rayan sam sözlep ötken pakitlardin bashqa sün'iy hemrah arqiliq tartilghan köpligen süretlerningmu lagérlarning jiddiy kéngiyiwatqanliqi, shundaqla ulardiki közitish munari, tikenlik sim tosuq dégendek alahidiliklerni eks ettürüp bériwatqanliqini tekitlidi. Shu qatarda dawanching rayonigha sélin'ghan bir lagérning özige bir kamérgha birdin solighandimu 11 ming kishining sighidighanliqini, emma shahitlarning bayanliri boyiche her bir kamérgha ondin adem qamalghan, dep intayin töwen mölcher boyiche hésablighandimu bu jayning özigila 130 ming kishining qamalghanliqini körsitip ötti. Jéssika alahide tekitlep ötken yene bir nuqta hazirgha qeder lagérlargha qamalghan Uyghurlarning sani bolup, gérmaniyelik mutexessis adryan zénz, amérika tashqi ishlar ministirliqidiki alaqidar xadimlar, shuningdek bir qisim puqrawi teshkilatlar we erkin asiya radiyosi igiligen ehwallargha birleshtürüp hazir "Az dégendimu bir yérim milyondin ikki milyon'ghiche kishi lagérlargha qamalghan" dep qarashqa bolidighanliqini, emma bu sanning alliqachan qamaqqa höküm qilinip bolghan kishilerni öz ichige almaydighanliqini bayan qildi.

Yighinda lagérlarning qandaq shekilde öz funkitsiyesini ijra qilishi heqqide musteqil tetqiqatchi jéné bunin pikir bayan qildi. U nöwette melum boluwatqan ispat matériyallar asasida lagérlarni tilgha élish bilen birge pütkül Uyghurlar diyarini "Bir chong lagér" dep atashqa bolidighanliqini körsetti. Shuningdek lagérlarni merkez qilghan halda kishilerning eng deslep kolléktip idiye özgertish basquchigha élip kirilidighanliqini, bu jaydin ularning "Qamaqxana" yaki "Saqchixana" dégendek orunlargha yollinidighanliqi, lagérlargha qamalghan kishilerdin yenggil bolghanliri "Mejburiy emgek" ke yollap bérilidighanliri, éghir bolghanliri oxshimighan muddette qamaqqa höküm qilinidighanliqi, yene bir qisim kishilerning bolsa lagérdin chiqalmayla doxturxanilargha yollap bérilidighanliqi, bundaq kishilerning bolsa uzun ötmeyla ölüp kétidighanliqini bayan qildi.

Jéné bunin shu qatarda özining ötken bir yilgha waqittin buyan xalis halda "Shahid. Biz" torining lagér mehbusliri heqqidiki sanliq melumatlar ambirigha yardem bériwatqanliqi heqqide söz qilghach, nöwette lagérlargha da'ir ispatlarni yighish üchün bu tor bétining shahitlardin lagér mehbuslirigha munasiwetlik tepsiliy uchurlarni toplawatqanliqini chüshendürüp ötti. Axirida u qeshqerdiki Uyghur ziyaliy abdughénining "Tejelli kitabxanisi" ning échilishi we taqilishigha özining shahit bolghanliqini, bu jeryanda abdughénidek kitab sétishtin bashqa ish qilmighan bir kishining yette yilliq qamaqqa höküm qilin'ghanliqi, uning nareside üch perzentining bolsa kishiler "Balilar lagéri" dep atiwalghan daril'étamlargha élip kétilgenlikini bayan qilish arqiliq "Shahid. Biz" torigha yighiliwatqan ispat matériyalliridin ülge körsetti.

Bu qétimqi yighin'gha qatnashqan oqughuchilar we oqutquchilarning yighin jeryanidiki so'al-jawab bölikide sorighan so'alliri köpchilikning bu témigha qanchilik qiziqqanliqini körsitip bergen bolsa, söz qilghuchilarning oxshimighan nuqtilardin lagérlar heqqide bergen melumatliri yighin ishtirakchilirining lagérlar heqqidiki chüshenchisini yenimu chongqurlashturdi.

Toluq bet