«Уйғур кишилик һоқуқ кризиси» темисидики йиғинниң мулаһизилири (2)

Мухбиримиз әзиз
2019-04-24
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Харвард университети билән массачусетис технологийә институти бирлишип уюштурған «уйғур кишилик һоқуқ кризиси» йиғинда лойола университетиниң дотсенти, уйғуршунас раян сам әпәнди сөз қилмақта. 2019-Йили 20-апрел. Бостон, америка.
Харвард университети билән массачусетис технологийә институти бирлишип уюштурған «уйғур кишилик һоқуқ кризиси» йиғинда лойола университетиниң дотсенти, уйғуршунас раян сам әпәнди сөз қилмақта. 2019-Йили 20-апрел. Бостон, америка.
Social Media

20-Апрел күни дунядики әң даңлиқ алий билим юртлиридин болған харвард университети билән массачусетис технологийә институти бирлишип уюштурған «уйғур кишилик һоқуқ кризиси» темисидики муһакимә йиғинида уйғур җәмийити нөвәттә дуч келиватқан сиясий боһранниң бир қисим әһвали муһакимә қилинған иди.

Әнә шу мәсилиләрниң бири хәлқара җамаәтниң уйғурлар дуч келиватқан сиясий бастуруш вә зор тутқун мәсилисигә һелиһәм дәргуманда болуши, болупму «милйонлиған кишини лагерларға қамиветиш һазирқи заманда мәвҗутмиду?» дегән шүбһә һәққидә болди. Йиғинниң әзиз меһманлиридин лойола университетиниң дотсенти, уйғуршунас раян сам бу тема һәққидә сөз қилди. У лагерлар мәсилисиниң мәвҗутлуқи һәмдә униң көлими һәққидә һазирғичә көплигән дәлил-испатларниң дуняға ашкара болғанлиқидин башқа хитай һөкүмитиниң контроллуқидики һәрқайси саһәләрдин игә болған бир қатар мәлуматларниң лагерлар һәққидә йетәрлик учур беридиғанлиқини көрсәтти.

Раян сам мисал қилип көрсәткән мәлуматларниң бири хитай һөкүмитиниң маралбеши наһийәсидә «қанун тәрбийәси бойичә өзгәртиш мәктипи» бәрпа қилиш үчүн қурулушқа херидар чақириш һәққидики уқтуруш болди. Бу уқтурушта йеңидин бәрпа қилиниватқан «мәктәп» ләрниң қаттиқ бихәтәрлик тәдбирлири, җүмлидин тикәнлик сим тосуқ, төмүр ишик, төмүр деризә қатарлиқ түрмиләргә хас бихәтәрлик тәдбирлирини алидиғанлиқи алаһидә әскәртилгән. Шу қатарда хотән вилайитиниң бир наһийәсидики «тәрбийәләш мәркизи» ла сақчи калтики, ток калтики, койза дегәнләрни нәччә йүз, һәтта миңлап сетивалған. Уйғур дияридики әң зор һоқуқ игиси болған чен чуәнго һәрқайси җайлардики «тәрбийәләш мәркәзлири» һәққидә сөз қилғанда бу җайларниң «мәктәпләргә охшаш оқутуш билән шуғуллинидиғанлиқи, һәрбий услубта башқурулидиғанлиқи һәмдә түрмиләргә охшаш муһапизәт қилинидиғанлиқи» ни алаһидә тәкитлигән.

Йәнә келип хитай һөкүмити 2016-йилидин башлап бу хил «тәрбийәләш мәркәзлири» ниң намини «әсәбийликни түгитиш тәрбийәләш базиси», «тәрбийәләш мәркизи», «қанун тәрбийәси мәркизи» дегәндәк охшаш болмиған намларда атап кәлгән. Әмдиликтә болса хәлқараниң бу һәқтики соаллириға җавабән бу җайларни «кәспий техника тәрбийәләш мәктипи» дәп аташқа өткән. Шундақла хитай һөкүмити тарқатқан бир қисим тәшвиқат филимлири вә чәтәл дипломатлири екскурсийә қилған «тәрбийәләш мәркәзлири» һәққидики филимләрдинму бу җайларниң аллиқачан «мәҗбурий әмгәк лагери» ға айлинип болғанлиқини көрүвалғили болидикән. Әркин асия радийоси уйғур бөлүминиң зиярәт хатирилиридиму йәрлик кадирлар вә мәмурлар нөвәттә қанчилик сандики кишини «қайта тәрбийәләш» кә елип баридиғанлиқи һәққидә мәлуматлар бәргән. Хитай һөкүмити елан қилған «ақ ташлиқ китаб» тиму «анчә еғир болмиған террорлуқ-әсәбийлик паалийәтлиригә арилишип қалған, террорлуқ-әсәбийлик һадисилиригә бағлинип қалған болсиму җәмийәткә еғир ақивәт шәкилләндүрмигән, шундақла илгири террорлуқ-әсәбийлик сәвәбидин қамаққа һөкүм қилинған болсиму һелиһәм җәмийәткә тәһдит болуши мумкин болған» кишиләрниң «тәрбийәләш» кә баридиғанлиқи ейтилған. Кейинчә телевизор көрүшни рәт қилған, уштумтут һарақ-тамака ташлиған, чәтәлгә чиққан вә чәтәлгә қизиққан, «әсәбий» мәзмундики диний тәблиғләргә қатнашқан, «ишәнчсиз әвлад» һесаблинидиған 1980-вә 1990-йилларда туғулған, «әсәбий» дәп қариливатқан диний йосунда кийингәнләр қошулған. Шуңа мушу әһвалларниң һәммиси қошулуп келип һазир уйғур дияридики лагерлар мәсилисиниң қил сиғмас реаллиқ икәнликини көрситип кәлмәктә икән. Гәрчә тарихта бу хилдики милйонлиған кишиләр топланған лагерлар һәрқачан зор көләмдики қирғинчилиқ билән ахирлашқан болсиму, һазирчә уйғурлар дияридики лагерларда буниң башланғанлиқини дәлиллигүдәк маддий испатлар мәлум әмәс икән. Әмма бу һал «бу лагерларда зор көләмдики қирғинчилиқ болмайду» дегәнлик әмәс икән.

Лагерларниң мәвҗутлуқи вә униңға мунасивәтлик пакитлар һәққидә бу қетимқи йиғинниң әзиз меһманлири қатаридин орун алған «хитай архиплири» журнилиниң тәһрири җессика бетка ханимму сөз қилди. У хитай һөкүмити изчил инкар қилип кәлгән лагерларниң мәвҗутлуқи һәққидә раян сам сөзләп өткән пакитлардин башқа сүний һәмраһ арқилиқ тартилған көплигән сүрәтләрниңму лагерларниң җиддий кеңийиватқанлиқи, шундақла улардики көзитиш мунари, тикәнлик сим тосуқ дегәндәк алаһидиликләрни әкс әттүрүп бериватқанлиқини тәкитлиди. Шу қатарда даванчиң райониға селинған бир лагерниң өзигә бир камерға бирдин солиғандиму 11 миң кишиниң сиғидиғанлиқини, әмма шаһитларниң баянлири бойичә һәр бир камерға ондин адәм қамалған, дәп интайин төвән мөлчәр бойичә һесаблиғандиму бу җайниң өзигила 130 миң кишиниң қамалғанлиқини көрситип өтти. Җессика алаһидә тәкитләп өткән йәнә бир нуқта һазирға қәдәр лагерларға қамалған уйғурларниң сани болуп, германийәлик мутәхәссис адрян зенз, америка ташқи ишлар министирлиқидики алақидар хадимлар, шуниңдәк бир қисим пуқрави тәшкилатлар вә әркин асия радийоси игилигән әһвалларға бирләштүрүп һазир «аз дегәндиму бир йерим милйондин икки милйонғичә киши лагерларға қамалған» дәп қарашқа болидиғанлиқини, әмма бу санниң аллиқачан қамаққа һөкүм қилинип болған кишиләрни өз ичигә алмайдиғанлиқини баян қилди.

Йиғинда лагерларниң қандақ шәкилдә өз функитсийәсини иҗра қилиши һәққидә мустәқил тәтқиқатчи җене бунин пикир баян қилди. У нөвәттә мәлум болуватқан испат материяллар асасида лагерларни тилға елиш билән биргә пүткүл уйғурлар диярини «бир чоң лагер» дәп аташқа болидиғанлиқини көрсәтти. Шуниңдәк лагерларни мәркәз қилған һалда кишиләрниң әң дәсләп коллектип идийә өзгәртиш басқучиға елип кирилидиғанлиқини, бу җайдин уларниң «қамақхана» яки «сақчихана» дегәндәк орунларға йоллинидиғанлиқи, лагерларға қамалған кишиләрдин йәңгил болғанлири «мәҗбурий әмгәк» кә йоллап берилидиғанлири, еғир болғанлири охшимиған муддәттә қамаққа һөкүм қилинидиғанлиқи, йәнә бир қисим кишиләрниң болса лагердин чиқалмайла дохтурханиларға йоллап берилидиғанлиқи, бундақ кишиләрниң болса узун өтмәйла өлүп кетидиғанлиқини баян қилди.

Җене бунин шу қатарда өзиниң өткән бир йилға вақиттин буян халис һалда «шаһид. Биз» ториниң лагер мәһбуслири һәққидики санлиқ мәлуматлар амбириға ярдәм бериватқанлиқи һәққидә сөз қилғач, нөвәттә лагерларға даир испатларни йиғиш үчүн бу тор бетиниң шаһитлардин лагер мәһбуслириға мунасивәтлик тәпсилий учурларни топлаватқанлиқини чүшәндүрүп өтти. Ахирида у қәшқәрдики уйғур зиялий абдуғениниң «тәҗәлли китабханиси» ниң ечилиши вә тақилишиға өзиниң шаһит болғанлиқини, бу җәрянда абдуғенидәк китаб сетиштин башқа иш қилмиған бир кишиниң йәттә йиллиқ қамаққа һөкүм қилинғанлиқи, униң нарәсидә үч пәрзәнтиниң болса кишиләр «балилар лагери» дәп ативалған дарилетамларға елип кетилгәнликини баян қилиш арқилиқ «шаһид. Биз» ториға йиғиливатқан испат материяллиридин үлгә көрсәтти.

Бу қетимқи йиғинға қатнашқан оқуғучилар вә оқутқучиларниң йиғин җәрянидики соал-җаваб бөликидә сориған соаллири көпчиликниң бу темиға қанчилик қизиққанлиқини көрситип бәргән болса, сөз қилғучиларниң охшимиған нуқтилардин лагерлар һәққидә бәргән мәлуматлири йиғин иштиракчилириниң лагерлар һәққидики чүшәнчисини йәниму чоңқурлаштурди.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт