Uyghur mesilisining kurd mesilisige sélishturulushi qattiq qarshiliqqa uchridi

Ixtiyari muxbirimiz aziq
2019-12-26
Élxet
Pikir
Share
Print
"Iyi" partiyesining izmir millet wekili müsawat derwish oghli mejliste söz qilmaqta. 2019-Yili 12-dékabir, enqere
"Iyi" partiyesining izmir millet wekili müsawat derwish oghli mejliste söz qilmaqta. 2019-Yili 12-dékabir, enqere
RFA/Aziq

Xitayning Uyghurlargha munasiwetlik mexpiy höjjetlirining ashkarilinishi, amérika awam palatasi teripidin "Uyghur qanun layihesi" ning maqulluqtin ötishi we mes'ut özili qatarliq dangliq cholpanlarning Uyghur mesiliside ipade bildürüshi türkiyede Uyghur mesilisining téximu ilgirilep munazire obyékti bolushini tézleshtürmekte.

12 -Dékabir xelq démokratik partiyesining shanli'urfa millet wekili ömer öjalan türkiye millet mejliside söz qilip, xitayning Uyghurlarni basturghinigha oxshash türkiyeningmu kurdlarni basturuwatqanliqini, shunga türkiyening xitayning aldida tili qisqa boluwatqanliqini éytqan. U millet mejlisidiki sözide mundaq dégen: "Siler kurd mesilisini hel qilalmighanliqinglar üchün xitayda Uyghur türklirige qilin'ghan zulumning aldida turalmidinglar. Xitayning Uyghurlargha qilghan zulumilirini derqemde turup xitaygha anglitalmidinglar. Chünki aldinglargha chiqidighini bu memlikettiki kurdlargha qilin'ghan haqaret, zulum, we ularning iradisini basturushtur."

Ömer öjalanning yuqiriqi sözi türkiyediki bezi ziyaliylarning we siyasetchilerning qattiq qarshiliqigha duch kelgen bolup, "Iyi" partiyesining izmir millet wekili müsawat derwish oghli derhal mejliste söz  ilip, mundaq dégen: "Sherqi türkistan mesilisini anadoluning sherqi-jenubida, süriyening shimali yaki iraqning shimalida boluwatqan weqelerge sélishturghili bolmaydu. Zalim xitay hakimiyitining sherqi türkistanda türk qérindashlirimizgha qilghan zulumning ondin birini silerge qilghan bolsaq, bu parlaméntta olturalmighan bolattinglar."

Biz bu témida istanbul uniwérsitétining oqutquchisi doktor ömer qul ependimni ziyaret qilduq, ömer qul ependim bu heqte toxtilip mundaq dédi:" Uyghur mesilisining kurd mesilisige qiyaslinishi we buninggha qoshulidighan herqandaq bir söz-ipade tarix bilmesliktur. Bu armut bilen almining oxshash türdiki méwe ikenlikini sözligen bilen oxshashtur".

U yene mundaq dédi: "Sherqi türkistanning siyasiy tarixini bilsek, islamdin burunqi we kéyinki tarixigha qarsaq, sherqi türkistan türk tarixining merkizi yerliridin biridur. Rayonda qurulghan türk döletliri 1879-yilida xitayning rayonni ishghal qilishi bilen bille 1884-yili xitaygha baghlandi. Rayonni 1911-1949-yilliri otturisida gomindang idare qilghan. 1933-1944- Yilida ikki jumhuriyet jakarlan'ghan. 1949-Yili xitaydiki ichki urushta ghelibe qilghan mawzidongning kommunist armiyesi 1949-yili sherqi türkistanni qaytidin ishghal qilghan. Bügün'giche sherqi türkistan ishghal qilin'ghan tupraqtur. 1955 Yilida sherqi türkistanning qanuni orni aptonom rayon qilip belgilen'gen. Xitayning asasi qanunigha nisbeten Uyghurlar az sanliq millet hésablinidu.  Emma kurdlar bolsa türkiye jumhuriyiti chégrasi ichide yaki qoshna rayonlarda mexsus kurd döliti qurup baqmighan. Kurdlarning ishghal qilghan yéri yoq, bu jehettin asasi qanun'gha qarita kurdlar döletning esli unsuridur. Étnik jehettin kurd bilen étnik jehettin türkning asasi qanun'gha qarita héchqandaq bir perqi yoq. Heqiqiy ehwal mushundaq turup, bezi kishilerning buni misal qilip turup mewjut hökümetke bisim qilishni oylishi yaki buni munazire obyékti qilishi ularning yaman niyetlik we nadan ikenlikidindur."

Közetküchlerning qarishiche, türkiyede Uyghur mesilisining kurd mesilisige sélishturulushi térorluq mesilisi jehettinmu taza aqilane hésablanmaydiken. Uyghurlarning xitay hökümiti teripidin térorluq bilen eyiblinishige kurd qoralliq küchlirining türkiyening sherqi jenubidiki pa'aliyetlirige oxshash misalni körsitish momkin emes iken.

Bu heqte ömer qul ependim yene mundaq dédi: "Türkiyede térorluq mesilisi mewjut. Türkiyede 40 minggha yéqin kurd we türk wetendashlirimiz hayatidin ayrildi. Dölitimizning milyonlarche yaki milyardlarche dollar maddiy bayliqigha ziyan sélindi. Dölitimiz hazirghiche térorluq bilen küresh qiliwatidu. Lékin sherqi türkistanning yaki xitayning héchqandaq yéride sherqi türkistanliqlarning térorluq teshkilati qurup, térrorluq bilen shughullan'ghanliqi ispatlinip baqmidi. Térrorluq mesilisi jehettin közetkinimizde intayin perqliq mesililer üstide turuwatqinimizni bilimiz. Heqiqiy ehwalni bilip turup, bu mesile üstide siyasiy munazire shekillendürüsh eqliy, wijdani we ilmiy heriket emes."

Toluq bet