Kommunistik hakimiyet yürgüzgen teqibleshlerdin Uyghurlarmu qattiq azab chekken

Ixtiyariy muxbirimiz oyghan
2019-06-04
Élxet
Pikir
Share
Print
Qazaqistanning qaraturuq yézisida "Atu paji'esi" ge ornitilghan yadikarliqni échish murasimidin körünüsh. 2019-Yil 31-may.
Qazaqistanning qaraturuq yézisida "Atu paji'esi" ge ornitilghan yadikarliqni échish murasimidin körünüsh. 2019-Yil 31-may.
RFA/Oyghan

Melumki, her yili qazaqistanda 31-mayda kommunistik sowét hakimiyiti yürgüzgen siyasiy teqibleshler qurbanlirini xatirilesh pa'aliyetlirini ötküzüsh en'enige aylan'ghan. Shu jümlidin Uyghurlarmu tarixta "Atu paji'esi", "Stalin teqibleshliri" dep nam alghan siyasiy teqibleshlerdin qurban bolghanlargha atap yadikarliqlarni ornitish, nezir-chiragh ötküzüsh, filim chüshürüsh, maqale élan qilish oxshash ishlarni atqurup kelmekte. Shu munasiwet bilen yéqinda jumhuriyetlik "Uyghur awazi" gézitide tarixchi ablexet kamalofning "Qanliq qirghinchiliqqa néme seweb boldi?", zhurnalist shemshidin ayupofning "Sergardanliqta ötken 13 yil" namliq maqaliliri élan qilindi.

Igilishimizche, yettisu Uyghurliri 1917-yili rusiyede yüz bergen öktebir hökümet özgirishidin kéyin bir nechche qétim kommunistik sowét hakimiyiti élip barghan siyasetning qurbanlirigha aylan'ghan idi. Shularning biri Uyghurlarda "Atu paji'esi" dégen nam élip, bu weqe 1918-yilning may éyida ghulja yoli boyigha jaylashqan Uyghur yézilirida yüz berdi. Mitrofan murayéf rehberlikidiki qizil armiye etriti sowét hakimiyitige qarshi chiqti dégen bahane bilen ghulja yoli boyigha jaylashqan bir nechche Uyghur yézilirining ahalisini oqqa tutti. Sowét dewride bu paji'eni xatirilesh men'i qilin'ghan bolup, peqet qazaqistan musteqilliq alghandin kéyin Uyghur jama'etchiliki ene shu qanliq weqe yüz bergen chong aqsu, qoram, qaraturuq, tashtiqara, yéngisher oxshash yézilarda yadikarliqlar ornitip, xatirilesh pa'aliyetlirini ötküzüsh mumkinchilikige ige boldi.

Turan uniwérsitétining proféssori, tarixchi ablet kamalofning éytishiche, arxip matériyallirini öginish asasida "Atu" sowét hakimiyiti élip barghan "Qizil térror" ning eng deslepki heriketlirining biri bolghan iken. Emdi ötken esirning 30-yilliri yürgüzülgen stalin teqibliri qizil térrorning choqqisi bolghan.

Radiyomiz ziyaritini qobul qilghan ablet kamalof wérniyda, yeni almuta hem uning etrapida yashap kelgen Uyghurlarning kazaklarning sowét hakimiyitige qarshi qozghilingini qollap-quwwetlishi tinchliqta yashawatqan Uyghur déhqanlirigha bala-qaza élip kelgenlikini otturigha qoydi.

Ablet kamalofning éytishiche, arxip höjjetliride jazalighuchi etrettin aman qélish üchün Uyghurlar tashlap ketken bosh yézilarda néme yüz bergenliki heqqide xewerler bar bolup, hazir bu matériyallar tepsiliy tetqiq qilinmaqta.

Ablet kamalof sowét hakimiyiti hem uning düshmenlirining öz meqsetlirige yétish üchün hemde Uyghur we bashqimu xelqlerni özige tartish üchün yer mesilisini paydilan'ghanliqini bildürdi.

Mesilen, kéngesh hakimiyitining herxil derijidiki düshmenlirini öz lagérigha toplighan admiral kolchak qizil térrordin zerdab chekken yettisuning Uyghur ahalisinimu öz teripige tartishqa tirishqan.

Igilishimizche, sowét hakimiyitining kéyinki rehbiri stalin dewride sotsiz étilghan, sürgün qilin'ghan, yighiwélish lagérlirigha palan'ghan dölet, partiye, medeniyet erbabliri, ziyaliylar, déhqanlar, herbiyler we bashqilar milyonlap sanilidu. Stalin yürgüzgen teqiblesh siyasitidin Uyghurlar yenila qattiq azab chekken.

Tonulghan yazghuchi ismayiljan iminofning éytishiche, abdulla rozibaqiyéf, isma'il tayirof, nur israyilof, abdulhey muhemmediy qatarliq Uyghurning minglighan ataqliq shexsliri shu siyasetning qurbanlirigha aylan'ghan iken. U ene shu teqiblen'genler ichide öziningmu atisi abduqadir qarimningmu bolghanliqini éytip, bu heqte öz qarashlirini otturigha qoydi.

Toluq bet