Йиғивелиш лагериға қамалған түркийә пуқраси уйғурлар мәсилиси түркийә парламентида муһакимә қилинди

Ихтиярий мухбиримиз арслан
2019-04-03
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Түркийә җумһурийәт хәлқ партийәсиниң истанбул милләт вәкили (парламент әзаси) гүрсәл текин әпәнди. 2019-Йили 29-март, түркийә.
Түркийә җумһурийәт хәлқ партийәсиниң истанбул милләт вәкили (парламент әзаси) гүрсәл текин әпәнди. 2019-Йили 29-март, түркийә.
RFA/Arslan

Игилинишичә, һазир хитайниң йиғивелиш лагерлирида толуқ болмиған мәлуматларға қариғанда 60 тин артуқ түркийә пуқраси уйғур бар болуп, буларниң бәзилири туғқан йоқлаш, бәзилири тиҗарәт үчүн уйғур дияриға барған кишиләр икән. Буларниң бир қисминиң уруқ-туғқанлири вә йеқинлири түркийә җумһурийитигә әрз сунуп, уларни хитайниң йиғивелиш лагерлиридин қутулдурушни тәләп қилған. Булардин бири муйәссәр насир болуп, у акиси мәмәтимин насирниң һазир хитай йиғивелиш лагерида икәнликини билдүрди вә түркийә һөкүмитигә чақириқ қилип, акиси вә башқа уруқ-туғқанлирини қутулдурушни тәләп қилди.

Түркийәдә чиқидиған «гәрчәк гүндәм» тор гезитиниң хәвиридә билдүрүшичә, 29-март күни җумһурийәт хәлқ партийәсиниң истанбул милләт вәкили (парламент әзаси) гүрсәл текин, көп санда түркийә җумһурийити пуқралириниң хитайниң йиғивелиш лагерлириға қамалғанлиқ мәсилисини түркийә парламентида күнтәртипкә кәлтүргән.

Парламент әзаси гүрсәл текин, көп санда түркийә пуқралириниң хитайниң йиғивелиш лагерлириға вә түрмиләргә қамалғанлиқини, уларниң ақивитидин хәвәр елинмиғанлиқини, мәктәп йешиға тошмиған кичик түркийә пуқралириниң «дарилетам» ға орунлаштурулғанлиқини билдүрди.

Парламент әзаси гүрсәл текин, «буззфәәднәвс» хәвәр ториниң бу һәқтә тарқатқан хәвиригә тайинип туруп, өзиниң хитай түрмисидики түркийә пуқралириниң әһвали тоғрисида түркийә җумһурийити идариси, ташқи ишлар министирлиқи, мунасивәтлик баш әлчихана, консулханилар вә түркийә парламенти қатарлиқ мунасивәтлик органларға мәлумат сунғанлиқини, бу әһвалларниң уларниң түркийәдики уруқ-туғқанлири тәрипидин тәминләнгән мәлумат вә һөҗҗәтләр арқилиқ испатланғанлиқини билдүрди.

Парламент әзаси гүрсәл текин әпәндиниң, ташқи ишлар министири мәвлут чавушоғлиниң йезиқ һаләттә җаваб беришини тәләп қилип сунған йезиқлиқ тәклиплиридә: «2019-йили 29-март күнигичә хитайда ақивити билинмигән түркийә җумһурийити пуқралириниң сани қанчә? бу пуқралимизниң исим-фамилилири вә яшлири қандақ ? бу пуқралар тоғрисида мунасивәтлик әмәлдарлар мәлуматқа игә болғандин кейин бу тоғрисида хитай билән болған көрүнүшләрдә қандақ бир қәдәмләр бесилди вә қандақ бир нәтиҗигә еришилди?» дегәндәк соаллар қоюлуп җаваб бериш тәләп қилинған.

Гүрсәл текин, түркийә парламенти кишилик һоқуқ комитетиға сунған йезиқлиқ тәклиплиридә йәнә: «түркийә пуқралириниң хитайда йоқап кәткәнлики, йиғивелиш лагерлириға қамалғанлиқи, түрмиләргә ташланғанлиқи, кичик балиларниң «дарилетам» ға орунлаштурулғанлиқи тоғрисидики мәлуматлар немә үчүн дуня җамаитидин вә түркийә хәлқидин мәхпий тутулди? хитайда қамалған һәмдә кишилик һоқуқ дәпсәндичилики вә қанунсиз муамилилиригә дуч кәлгән түркийә пуқралиримизниң хәлқаралиқ келишимләрдин келип чиққан һәқ-һоқуқлириниң қоғдилиниши тоғрисида қандақ хизмәтләр елип бериливатиду?» дегәндәк соалларға җаваб бериш тәләп қилинған.

Хитайниң йиғивелиш лагериға қамалған түркийә пуқраси уйғурлардин бири мәмәтимин насирниң истанбулда яшаватқан сиңлиси муйәссәр ханимниң билдүрүшичә, улар әсли қағилиқтин болуп, уларниң ата-аниси 1990‏-йили уларни өз ичигә алған 8 қериндиши билән бирликтә түркийәгә келип олтурақлашқанкән. 1994-Йили, улар аилә бойичә түркийә пуқралиқиға қобул қилинған. Мәмәтимин насир 2007-йили қағилиққа берип той қилған вә бир қанчә йилдин буян көп қетим қағилиққа барған икән. Униң аяли қағилиқта туридиған болуп, уларниң 4 пәрзәнти бар икән.

Мәмәтимин насирниң истанбулда яшаватқан сиңлиси муйәссәр ханим, акиси мәмәтимин насирниң 2017-йили 3-айда қағилиққа кәткәнликини вә 2017-йили 9-айниң 9-күни униң қағилиқта сақчилар тәрипидин тутуп кетилгәнлик хәвирини алғандин буян һазирғичә униң һәққидә һеч қандақ мәлумат алалмиғанлиқини билдүрди.

Муйәссәр ханим, акисиниң түркийә пуқраси болғанлиқи үчүн униңға һеч қандақ хәвп йәтмәйду вә түркийә игә чиқиду дәп ишәнгәнликини, бирақ акисидин һечқандақ хәвәр алалмиғандин кейин әндишә қилишқа башлиғанлиқини билдүрди. Муйәссәр ханимниң ейтишичә, у акисиниң әһвалини түркийәниң хитайдики әлчиханисиға вә түркийә ташқи ишлар министирлиқиға билдүргән, улар бу мәсилә һәққидә йол маңидиғанлиқини билдүргән болсиму, бирақ һазирғичә бир җаваб яки нәтиҗә чиқмиғанлиқини билдүрди.

Истанбулниң зәйтинбурну районида яшайдиған, түркийә пуқраси уйғур йәһяҗан қурбан вә аминә исимлик әр-аял һазир хитайниң йиғиливелиш лагерида тутуп турулуватқан болуп, уларниң истанбулда яшаватқан қизи ханқиз қурбан «буззфәәднәвс» хәвәр ториниң мухбириниң зияритини қобул қилип хитайниң йиғивелиш лагеридики ата-аниси тоғрисида сөзләп бәргән вә дадиси йәһя қурбан вә аниси аминәниң һазир хитайниң җаза лагерлирида икәнликини дәлиллиди.

Түркийә һөкүмити ташқи ишлар министирлиқи түркийә пуқралирини қутулдуруш тоғрисида қандақ қәдәмләр бесиватиду? биз бу һәқтә пикир-қарашлирини елиш үчүн әнқәрә университети оқутқучиси шундақла дуня уйғур қурултийиниң муавин рәиси доктор әркин әкрәм билән сөһбәт елип бардуқ. Әркин әкрәм, түркийә ташқи ишлар министирлиқиниң түркийә пуқраси уйғурларни хитайниң җаза лагерлиридин қутулдуруш үчүн йол меңиватқанлиқини, бирақ бу һәқтә мәтбуатларға мәлумат берилмәстин мәхпий елип бериливатқанлиқини билдүрди.

Түркийә пуқраси уйғурларни хитайниң йиғивелиш лагерлиридин қутулдуруш үчүн немиләрни қилиш керәк? немә үчүн ташқи ишлар министирлиқи бу мәсилә тоғрисида баянат бәрмәйду? ташқи ишлар министирлиқи бу мәсилә билән алақидар болуватамду? бу соалларниң җавабиға еришиш үчүн биз ташқи ишлар министирлиқиға телефон қилған болсақму, соаллиримизға җаваб тапалмиғандин кейин «түркчә сөзлишидиған дөләтләр хәлқаралиқ журналистлар бирлики» ниң рәиси гүнгүр явуз аслан әпәнди билән сөһбәт елип бардуқ.

Гүнгүр явуз аслан әпәнди бу һәқтә пикир баян қилип мундақ деди: «көп санда түркийә пуқраси шәрқий түркистанлиқ уйғурлар бар болуп, буларниң бәзилири түркийәдә яшайду, бәзилири хитайға берип келиду. Улар хитайға берип келиш җәрянида хитай даирилири тәрипидин соал-сораққа учрайду. Бәзилирини тутуп солап қойидиған ишлар йүз бериватиду, түркийә җумһурийити пуқралириниң хитайда тутқун қилинишиниң сәвәблири қанун бойичә түркийә баш әлчилики васитиси арқилиқ билдүрүлүши керәк болиду, дипломатийә мунасивәтлиридә бундақ мәсилиләр ениқ болуши керәк, әгәр бир кишиниң җинайити болмиса хитайниң мәҗбурий тутқун қилиш һоқуқи болмайду, чүнки улар түркийә җумһурийитиниң пуқралири вә бихәтәрлики капаләткә игидур. Көплигән саһәләрдә хәлқара қанун вә қаидиләргә риайә қилмиған хитай түркийә пуқралирини тутқун қилип һазирғичә қоюп бәрмиди.

Гүнгүр явуз аслан әпәнди хитай тәрипидин тутқун қилинған түркийә пуқралири уйғурларниң мәсилисини һәл қилиш үчүн түркийә ташқи ишлар министирлиқиниң йол меңиватқанлиқини билдүрүп мундақ деди: «түркийә ташқи ишлар министирлиқи бу мәсилини йеқиндин көзитип келиватиду, хитайда тутулған түркийә пуқрасиға баш әлчихана вә консулхана йол меңиватиду. Түркийә қануний бойичә, дуняниң қәйиридә болсун бирәр түркийә пуқраси пешкәлликкә йолуқса шу җайдики баш әлчилик яки консулханиниң уларға игә чиқиш вә түркийә ташқи ишлар министирлиқиға билдүрүш мәҗбурийити бардур».

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт