Istanbulda bir Uyghur musapiri tutqun qilinip, qayturush merkizige ewetilgen

Muxbirimiz erkin
2019-08-28
Élxet
Pikir
Share
Print
2019-Yili 27-awghust küni türkiyening istanbul shehiridiki safaköy rayonida saqchilar teripidin tutup kétilgen osman enwerning pasporti.
2019-Yili 27-awghust küni türkiyening istanbul shehiridiki safaköy rayonida saqchilar teripidin tutup kétilgen osman enwerning pasporti.
Social Media

Türkiyening istanbul shehiridiki safaköy rayonida olturushluq osman enwer isimlik bir Uyghur musapiri 27‏-awghust küni tutqun qilinip, safaköyning inönü mehellisidiki saqchi ponkitigha élip kétilgen. Uning néme seweblik tutqun qilin'ghanliqi bizge melum emes. Nöwette, türkiye amanliq organlirining bezi Uyghur musapirlirini "Térrorluq" gumani bilen tutqun qilip, bir qanche ay tutup turghandin kéyin qoyup béridighan ehwallar köp yüz béridighan bir hadise bolup qaldi. Bu yil qurban héytning harpisida türkiye da'irilirining bu yil guman bilen tutqun qilin'ghan 40 dek Uyghurni qoyup bergenliki, lékin 7 neper Uyghurning yene dawamliq tutup qélin'ghanliqi ilgiri sürülgenidi.

Türkiyediki musapirlar ichide tutqun qilinip, xitaygha qayturulush endishisi küchiyip ketken bir mezgilde osman enwerning tuyuqsiz tutqun qilinishi ghulghula qozghap, Uyghurlardiki bu endishini téximu kücheytken. Uyghur musapirliridiki bu endishining küchiyishige zinnetgül tursun isimlik Uyghur ayal bilen yene 5 neper Uyghur musapirining 6‏-ayning axirlirida tajikistan'gha qayturulghanliqi, tajikistanning zinnetgülni xitaygha ötküzüp bergenliki heqqidiki xewerler seweb bolghanidi. 
Biz 28‏-awghust küni osman enwerning aqiwitini sürüshtürüp, safaköydiki saqchi ponkitigha téléfon qilghan iduq. Saqchi ponkitining bir nöwetchi xadimi osman enwerning charshenbe küni istanbulning chatalja rayonidiki "Binqilich köchmenlerni qayturush merkizi" ge yötkep kétilgenlikini delillidi. Lékin, bu nöwetchi saqchi xadimi uning tutqun qilinish sewebini ashkarilashni ret qildi. 

Bu nöwetchi xadim, "Tünügün osman enwer, dégen bir sherqiy türkistanliq Uyghurni tutupsiler, u néme seweblik tutqun qilindi, hazir qeyerde tutup turuluwatidu?" dégen so'alimizgha mundaq dep jawab berdi: "Men bilmeymen, qeyerge élip kétiptiken. Pendikke élip kétiptimiken? bu yerge élip kétiptu, dédingizma?, hazir bu yerde undaq bir adem yoq. Ismini néme dédingiz, osman enwer dédingizmu?, undaq dégen biri bardek qilmaydu." 

Biz bu nöwetchi saqchi xadimigha osman enwerning pasportidiki ismining bir az perqliq bolushi mümkinlikini, uning ismining xitaychidiki teleppuzigha asasen tekshürüp béqishini iltimas qilduq. Bu saqchi xadimi sürüshtürüsh arqiliq osman enwerning "Binqilich köchmenlerni qayturush merkizi" ge élip kétilgenlikini bildürdi. U, osman enwerning néme üchün tutqun qilin'ghanliqi heqqidiki so'alimizgha buning sewebini bilmeydighanliqi, chünki uni tünügünki nöwetchi guruppining tutqun qilghanliqini bildürüp, "Hazir u binqilichta iken. Binqilichqa barsingiz körüsheleysiz" dédi. 

Lékin, enwer osmanning istanbuldiki bir hemrahi 28‏-awghust küni téléfonda radiyomizgha bildürüshiche, osman enwer "Bashqilarning uni saqchigha inkas qilishi seweblik" tutqun qilin'ghaniken. Ismini ashkarilashni we awazining radi'oda bérilishini xalimaydighan bu kishi, özlirining adwokat tutup, osman enwerni qutquzushqa heriket qiliwatqanliqi, uning bir qanche kün ichide qoyup bérilishige ishinidighanliqi, otturida endishe qilghudek héchqandaq chong ish yoqluqini bildürdi. Uning ilgiri sürüshiche, osman enwer "Tutqun qilin'ghan kündin tartip, uning qeyerde tutup turuluwatqanliqi, qeyerge élip kétilgenlikini teqib qilip turmaqta" iken. U, türkiyediki alaqidar organlar bilen körüshkenlikini bildürüp: "Bu balining igisi yoq emeslikini, uning igisi barliqini bu yerdiki hemmeylen bilidu" dédi. 

Bu yil 27 yashliq enwer osmanning 2013‏-yili türkiyening kastamonu uniwérsitétigha oqushqa kirip, mezkur uniwérsitétining edebiyat fakultétining tarix bölümide oqughanliqi melum. Igilishimizche, osman enwer kastamonu uniwérsitétida bir mezgil oqup, oqushni püttürmeyla mektepni terk etken. Uning mektepni terk étishidiki sewebi bizge melum emes. 

Türkiye ilgiri izchil Uyghur musapirlirigha sahibxaniliq qilip kelgen dölet bolsimu, lékin uning yéqinqi 2-3 yil mabeynide musapirlargha tutqan siyasitide hés qilarliq özgirishler yüz bergen. Közetküchilerning qarishiche, buningda iqtisadi krizis, süriyelik musapirlarning ijtima'iy, iqtisadi bésimi, "Jihadchi" guruppilarning tehditi qatarliq her xil amillar rol oynimaqtiken. Bezi közetküchiler, bezi Uyghurlarning "Jihadchi" guruppilargha ariliship qélishi, 2015‏-yili yéngi yilda yüz bergen "Réyna qetli'ami" gha chétilip qélishidek hadisiler uning Uyghur musapirlirigha tutqan siyasitige tesir qilghanliqini ilgiri sürmekte. 

Abdulhalim yilmaz Uyghur musapirlirining panahliq ishlirigha ariliship kéliwatqan türk adwokati. Uning bildürüshiche, türkiyede tutqun qilin'ghan Uyghur musapirlirining köp qismi "Térrorluq" gumanni bilen tutqun qilinidiken. U, 28‏-awghust küni ziyaritimizni qobul qilip, türkiyening Uyghurlarning qayturmasliq heqqide resmiy siyasiti barliqini bildürdi. Uning qeyt qilishiche, mutleq köp qisim Uyghurlar "Térrorluq" gumani bilen tutqun qilinsimu, lékin axirida buni ispatlaydighan "Delil yoq" qoyup bérilidiken. U mundaq dédi: "Uyghurlarning tutqun qilinishi yéngi weqe emes, bu burundin tartip yüz bérip kéliwatqan hadise. Uyghurlar da'im térrorluq gumani bilen tutqun qilinidu, lékin arqidin qoyup bérilidu. Bezi ehwallarda xitayning qizil tashliq buyruqi chiqirishi bilen tutqun qilinidu, belki her xil sewebler bolushi mumkin, lékin hemmisi térrorluqqa baghlap tutqun qilinidu. Bir mezgil yatquzup qoyup béridu. Bir, ikki hadisini hésabqa almighanda türkiyening Uyghurlarni qayturmasliq heqqide resmiy siyasiti bar. Shundaq bolsimu, Uyghurlar da'im guman bilen tutqun qilinidu. Buninggha istixbarat doklati, xitayning shikayiti yaki bashqa amillar seweb bolushi mumkin. Emma qandaq bolsa bolsun Uyghurlar da'im bu shekilde tutqun qilinidu." 

Abdulhalim yilmaz ependining qeyt qilishiche, tutqundiki mutleq köp qisim Uyghur musapirlirining délosi köchmenlik mesilisige alaqidar bolup, uninggha memuriy sotning qarap chiqidighanliqi, bu ehwalda her qandaq bir Uyghur musapiri eng köp bolsa bir yil tutup turulidighanliqini bildürdi. U mundaq deydu: "Eger délo köchmenler mesilisige a'it bolup, memuriy mehkimige yollansa bir yilghiche tutup turushqa bolidu. Eger herqandaq bir déloni teptish mehkimisi sürüshtürgen bolsa, we qolida uninggha da'ir delil bolsa uning qanchilik tutup turulushigha teptish qarar béridu. Bu ehwalda tutup turush téximu uzun dawa qilishi mumkin. Lékin bizning ishlewatqan Uyghurlargha da'ir délolarning hemmisini memuriy mehkime bir terep qilidu. Bu ehwalda tutqun eng köp bolsa bir yil tutup turulidu".

Abdulhalim yilmazning bildürüshiche, da'iriler ötken jüme küni ilham emetniyaz isimlik bir Uyghur musapirini qoyup bergen. Ilham emetniyaz buningdin 7 ay awwal "Térrorluq" gumani bilen tutqun qilinip, qiriqlar'eli wilayitidiki bir "Köchmenlerni qayturush merkizi" ge qamalghanidi. Ilham emetniyazning xanimi 28-awghust küni ziyaritimizni qobul qilip, yoldishining ötken jüme küni qoyup bérilgenlikini delillidi.

Toluq bet