Түркийәдики уйғур мусапирлирида хитайға қатурулуш әндишиси күчәймәктә

Мухбиримиз әркин
2019-08-15
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Түркийә ички ишлар министири сулайман сойлу әпәнди қатарлиқлар мухбирларни күтүвелиш йиғинида. 2019-Йили 27-июл.
Түркийә ички ишлар министири сулайман сойлу әпәнди қатарлиқлар мухбирларни күтүвелиш йиғинида. 2019-Йили 27-июл.
RFA/Erkin Tarim

Йеқиндин бери чәтәл таратқулирида түркийәдики уйғур мусапирлириниң хитайға қайтурулуш әндишиси ичидә яшаватқанлиқи һәққидики хәвәрләр кәң тарқилишқа башлиди. Бу һәқтики хәвәрләрдә зиннәтгүл турсун исимлик уйғур аялниң икки балиси билән қолиға таҗик паспорти тутқузулуп, таҗикистанға йолға селинғанлиқи, таҗикистанниң бу аялни хитайға өткүзүп бәргәнлики һәққидики учурниң уйғурлардики бу әндишиниң техиму күчийишигә сәвәб болғанлиқи тәкитләнмәктә.

Нөвәттә түркийәниң қириқларәли вилайитидики пәһливанкөй көчмәнләрни қайтуруш мәркизидә тутуп турулуватқан әхмәт шәмшидин бу хил әнсизлик ичидә яшаватқан әнә шундақ уйғурларниң биридур. Бу йил 5‏-айниң ахирида тутқун қилинған 29 яшлиқ әхмәт шәмшидинниң бу мәркәздә йетиватқиниға икки йерим айдәк вақит болған икән. Әхмәт шәмшидинниң фирансийә агентлиқиға билдүрүшичә, истанбулда аптомобил запчаслирини ишләпчиқириш карханиси қурған, түркийәдә қанунлуқ туруш вә ишләш рухсити болған әхмәт шәмшидин нөвәттә даириләр тәрипидин «уйғур миллий һәрикити» намлиқ «террорлуқ» тәшкилатиға пул ярдәм қилиш билән әйибләнмәктә икән. 

Һалбуки, бу хил әндишә ичидә яшаватқан уйғур мусапирлар ялғуз әхмәт шәмшидинла әмәс. Нөвәттә түркийәниң башқа җайлиридики көчмәнләрни қайтуруш мәркәзлиридә тутуп турулуватқан аз дегәндә 3 нәпәр уйғур мусапириниң исми бизгә мәлум. Түркийәниң мәлум җайидики бир көчмәнләрни қайтуруш мәркизидә тутуп турулуватқан бир уйғур мусапириниң адвокати йилмаз абдуһалим әпәндиниң билдүрүшичә, түркийә дөлитиниң уйғурларни қайтурмаслиқ һәққидә ениқ сиясити болсиму, бәзидә бюрократлиқ хаталиқлар сәвәбидин қайтуруветилидиған әһвалларму йүз берип туридикән. У мундақ дәйду: «уйғурларниң әһвали шу, бурундин тартип бу хил һадисиләр болуп кәлди. Бу йәрдики мәсилә шуки, улар бирәр бихәтәрлик мәсилисигә сәвәб болиду вә арқидин қоюп берилиду. Бу арида бир-икки қетим қайтуруветилидиған әһваллар йүзбәрди. Әмма буниң сиртида уйғурлар принсип җәһәттин қайтурулмайду. Әлвәттә, бәзи алаһидә әһваллар буниң сиртида. Мәсилән, буниңда икки қаидидин ташқири әһвал йүз бәрди. 1‏-Қетимлиқида 3 адәм қайтурулди. 2‏-Қетимлиқида бир аял билән униң икки балиси қайтурулди. Мәһкимиләр көп әһвалларда қайтурулушқа қарши иҗабий қарарларни бериду. Әмма 2 ай, 3 ай, 4‏-5 ай, 6 ай, бирәр йилдәк йетип кетидиған әһваллар йүз берип туриду.» 

Нөвәттә, абдулһалим йилмаз 5-6 уйғурниң адвокатлиқини қиливатқан болуп, уларниң иккиси көчмәнләрни тутуп туруш мәркизидә тутуп турулмақта икән. У 14‏-авғуст күни зияритимизни қобул қилғанда тутқундики уйғурларниң бириниң әһвали һәққидә тохтилип, түркийә асаси қанун мәһкимисиниң бу уйғурни хитайға вақитлиқ қайтурмаслиқ һәққидә қарар чиқарғанлиқи, нөвәттә униң пүтүнләй қоюп берилиши үчүн мәмури мәһкимигә әрз сунғанлиқини билдүрди. 

Абдуһалим йилмаз мундақ деди: «(уни) қоюп бәрмиди. Иҗтимаий тәртип үчүн хәтәрлик дәп йезипту. Бу әһваллар шуниңдин келип чиқиватиду, охшимиған вилайәтләрдики көчмәнләр идарилири охшимиған шәкилдә қарар бәрмәктә. Бәзиләр ишиға хам, бәзиләр иш билмәйду. Бу әһвалларға мушулар сәвәб болуватиду, дәп қараймән. Биз мәмури мәһкимигә әрз сундуқ, униң қайтурулуш қарари бикар қилинсун дәп. Бир айдин кейин қарар чиқиду. Буниң алдида асаси қанун мәһкимиси қарар чиқарған, бу кишини қайтурмаңлар дәп. Биз униң қоюп берилишини тәләп қилдуқ, буларниң һәммиси биргә беҗирилиду, бу йәрдики кашила мана шу.» 

Нөвәттә түркийәдики көчмәнләрни қайтуруш мәркәзлиридә зади қанчилик уйғурниң тутуп турулуватқанлиқи мәлум әмәс. Биз 14‏-авғуст күни түркийә көчмәнләр идарисигә телефон қилған болсақму, лекин телефонимизни һечким алмиди. Түркийәдики уйғур тәшкилатлириниң илгири сүрүшичә, түркийә һөкүмити қурбан һейт һарписида түркийәниң һәр қайси көчмәнләрни қайтуруш мәркәзлиридики 40 тәк уйғурни қоюп бәргән. Истанбулдики «шәрқий түркистан тәтқиқат вә хәвәрләр мәркизи» ниң мәсули һамитхан көктүрк әпәнди 40 тәк уйғурниң қоюп берилгәнликини дәлиллиди, лекин у йәнә 7 дәк уйғурниң техичә қоюп берилмигәнликини билдүрди. 

Һамитхан көктүрк мундақ деди: «һазирғичә 47 киши солақлиқ икән. 47 Кишидин 40 ни мушу һейттин бурун қоюп берипту, йәни өткән җүмә күни. Шуларниң ичидики 7 киши бар икән. Бу 7 кишиниң 3 и әркәк 4 и аял икән. Түркийә истихбарати бу кишиләрни хәвплик адәмләр, дәп доклат бериптикән, қоюп бәрмәпту.»

Һамитхан көктүрк йәнә мундақ деди: «бу ишларни хитайниң тәсири билән болуватиду десәк тоғра болиду. Ички ишла министири (зиннәтгүл мәсилиси һәққидә) баянат бәрди. Мушу хаталиқни ким садир қилған болса, биз сүрүштүримиз дәп. Әмди кәткини кәтти, әмма бу ишни буниңдин кейин җиддий тутсақ қайтурмайдиған болиду. Маву 47 адәмниму сораватиду, һазир.» 

Қурбан һейт һарписида түркийә ички ишлар министири сулайман сойлу шәрқий түркистан маарип вә һәмкарлиқ җәмийитиниң рәиси һидайәтулла оғузхан башчилиқидики уйғур вәкилләр билән сөһбәт өткүзгән. Шәрқий түркистан маарип вә һәмкарлиқ җәмийитиниң ашкарилишичә, йиғинда уйғур вәкилләр зиннәтгүл вәқәси көчмәнләрни тутуп туруш мәркәзлиридики уйғур мусапирлар мәсилиси қатарлиқ бир қанчә темини оттуриға қойған. Сулайман сойлу зиннәтгүл вәқәсини тәкшүридиғанлиқи, таҗикистанниң әнқәрәдә турушлуқ әлчисиниң ташқи ишлар министирлиқиға чақиртилғанлиқини билдүргән. 

Абдулһалим йилмаз әпәндиниң билдүрүшичә, көп қисим уйғурлар қоюп берилгән болсиму, лекин уларниң соти давам қилмақта икән. У мундақ деди» : мән пәқәт мусапирларниң делолирини ишләймән. Бир мунчә уйғур бар, һазир есимдә қалған уйғурларға аит 6-7 дело бар. Һазир мән вакаләтлик қиливатқан уйғурлардин 2 киши тутуп турулуватиду. 2 Киши ичидә қалғанлириниң һәммиси қоюп берилди, лекин делоси сиртта давам қиливатиду. Улар азад қилинди, әмма соти ахирлашмиди.» 

Түркийәниң қириқларәли вилайитиниң пәһливанкөй көчмәнләрни қайтуруш мәркизидә тутуп турулуватқан әхмәт шәмшидинниң фирансийә агентлиқиға билдүрүшичә, нөвәттә мәзкур қайтуруш мәркизидики көп қисим уйғурлар қоюп берилгән. Лекин әхмәт шәмшидинниң аяли фирансийә агентлиқиға қилған сөзидә униң йолдишиниң немә үчүн қамақханида әмәс, бәлки көчмәнләрни қайтуруш мәркизидә тутуп турулуватқанлиқиға һечқандақ чүшәнчә берилмигәнликини билдүргән.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт