Parlamént ezasi fahrettin yoqush: "Türkiyedin baridighan ömek saxta körünüshlerni körüp kélidu, xalas"

Ixtiyariy muxbirimiz erkin tarim
2019-07-31
Élxet
Pikir
Share
Print
Türkiye tashqi ishlar ministiri mewlut chawush'oghli xitay tashqi ishlar ministiri wang yi bilen körüshti. 2019-Yili 30-iyul, bangkok, tayland.
Türkiye tashqi ishlar ministiri mewlut chawush'oghli xitay tashqi ishlar ministiri wang yi bilen körüshti. 2019-Yili 30-iyul, bangkok, tayland.
REUTERS

Türkiye tashqi ishlar ministiri mewlut chawush'oghli taylandta chaqirilghan sherqiy jenubiy asiya döletliri birlikining 52-nöwetlik tashqi ishlar ministirliri yighinida, yeni 30-iyul küni xitay tashqi ishlar ministiri wang yi bilen uchrashqan. U shuningdin kéyin muxbirlargha bayanat bérip, türkiyening yéqinda Uyghurlarning ehwalini tekshürüp kélish üchün mexsus bir wekiller ömiki ewetmekchi boluwatqanliqini bildürgen.

U bu heqte melumat bérip, mundaq dégen: "Biz Uyghurlarning xitayda bextlik, rahet we parawan turmush köchürüshini xalaymiz. Biz bu qétimqi uchrishishimizda bu mesilini otturigha qoyduq. Prézidéntimiz rejep tayyip erdoghan xitayda dölet ziyaritide bolghanda xitay dölet re'isi shi jinping Uyghur aptonom rayonining ehwalini körüp kélishimiz üchün bir ömek ewetishimizni teklip qilghan idi. Emdi biz xitayning teklipige bina'en türkiyediki oxshimaydighan idare-jem'iyetlerdin tallan'ghan 10 kishilik bir hey'etni ewetmekchimiz."

Türkiye tashqi ishlar ministiri mewlut chawush'oghlining bu bayanati türkiyening herqaysi téléwiziye qanalliri, tor gézitliri we ijtima'iy taratqulirida xewer qilin'ghandin kéyin küchlük ghulghula qozghidi. Türkiyedin bundaq bir hey'et xitaygha barsa Uyghurlargha paydisi bolamdu-yoq? bu ömek méngishtin burun türkiyediki sherqiy türkistan ammiwi teshkilatliri némilerni qilishi kérek? dégen'ge oxshash so'allar otturigha chiqti.

Türkiye parlaméntidiki "Iyi", yeni "Yaxshi" partiyesidin bolghan parlamént ezasi, türkiye-xitay parlamént ezaliri dostluq guruppisining ezasi fahrettin yoqush ependi ziyaritimizni qobul qilip, eslide xitaygha herqaysi partiyelerning türkiye parlaméntidiki ezaliridin terkib tapqan bir hey'etning bérishi kéreklikini bayan qilip, mundaq dédi: "Men türkiye-xitay parlamént ezaliri dostluq guruppisining ezasimen. Men xitaygha shuni démekchimen: türkiye parlaméntida 4-5 tek partiyening parlamént ezaliri bar, bizni teklip qilsun. Biz xitay hökümiti aldin teyyarlighan yerlerni emes, belki birleshken döletler teshkilati belgilep bergen yerlerni ékskursiye qilayli. Türkiye hökümitining Uyghur mesilisi deydighan derdi yoq. Xitay bizdek öktichi partiyelerning awazini tosush üchün bashqilarni teklip qiliwatidu. Eger shundaq bolsa, türkiye hökümiti ewetken wekiller peqet saxta körünüshlerge aldinip qaytip kélidu, xalas."

Tonulghan zhurnalist taha aqyol ependi peqetla hakimmutleq döletlerningla bundaq ziyaretlerni uyushturidighanliqini, lékin buning paydisi bolmaydighanliqini tekitlep, mundaq dédi: "Diktator döletlerning buninggha bolghan pozitsiyesi éniq. Bu xil döletler xuddi stalin qilghandek ékskursiye ömiki baridighan kolxoz we öylerni aldin teyyar qilidu. Stalin firansiyelik yazghuchi andreji bashchiliqidiki hey'etni sowét ittipaqigha teklip qilghan. Ular sowét ittipaqining tüzümige heyran qalghan. Kéyin firansiyege qaytqandin kéyin izdinish arqiliq buning bir tiyatir ikenlikini tonup yétip, stalinning tüzümige qarshi maqale yézishqa bashlighan. Xitaymu bügün stalindek qiliwatidu. Baridighan hey'et xitay teklip qilghan jaylarni körüshni ret qilalmasliqi mumkin, emma hey'et körgen yerler hergizmu xitaydiki heqiqiy réyalliqni eks ettürmeydu."

Péshqedem zhurnalist taha aqyol ependi türkiye dölitining héch bolmighanda kishilik hoquq jehettin bolsimu Uyghur mesilisige köngül bölüshi kéreklikini bayan qilip, mundaq dédi: "Türkiye Uyghur mesilisini dep xitay bilen ziddiyetke kirip qilishining zörüriyiti yoq. Lékin türkiye bu heqte diplomatik bayanat élan qilish arqiliq xitaygha qarshi bésim peyda qilishi kérek. Ikki dölet rehberlirining uchrishishlirida bu mesilini otturigha qoyush arqiliq Uyghurlargha élip bériliwatqan bésim siyasitini toxtitishini telep qilsa bolidu. Türkiye Uyghur mesiliside aktip diplomatiye xizmiti ishlishi kérek. Lékin buni qilmaywatidu."

Xitay hökümiti Uyghurlarni lagérlargha qamash mesiliside xelq'araning küchlük tenqidige uchrawatqan, türkiye bilen xitay otturisidiki munasiwet künsayin küchiyiwatqan pewqul'adde bir peytte türkiye hökümiti xitaygha ömek ewetish qararni élan qilghan. Enqerediki istratégiyelik chüshenchiler institutining mutexessisi, doktor erkin ekrem ependi türkiyedin baridighan mezkur közetküchiler ömiki Uyghur diyarini ékskursiye qilghan teqdirdimu buning Uyghurlargha paydisi bolmaydighanliqini bildürdi.

Melum bolushiche, buningdin ilgirimu birnechche türküm türk mutexessisler, partiye mes'ulliri we axbarat xadimliridin teshkil tapqan ékskursiye ömiki ürümchini ziyaret qilghan bolup, ular atalmish "Kespiy terbiyelesh mektipi" dégen namdiki lagérlarni ziyaret qildurulmighan. Ular üchün etigen sa'et 8 din kech 11 giche pa'aliyet uyushturulup, öz aldigha musteqil közitishke purset we imkaniyet bérilmigen. Ularning éytishiche, xitay hökümiti özlirining atalmish "Esebiylikke we térrorluqqa qarshi turush" tedbirlirini maxtap körsetken iken. Doktor erkin ekrem ependi bundaq aldin orunlashturulghan ziyaretlerde ömek ezalirining peqetla xitay körsetken yerlerni körüp kéleleydighanliqini, bashqa héchnémige érishelmeydighanliqini, buningda xitayning kütkenlirige érishidighanliqini tekitlep ötti.

Toluq bet