Türk xelqi we türkiyediki Uyghurlar: "'Uyghur kishilik hoquq siyasiti qanuni' Uyghur tarixidiki dewr bölgüch weqe"

Ixtiyariy muxbirimiz erkin tarim
2020-06-23
Élxet
Pikir
Share
Print
Türkiye "Iyi", yeni "Yaxshi" partiyesining parlamént ezasi fahrettin yoqush ependi muxbirlarni kütüwélish yighinida.
Türkiye "Iyi", yeni "Yaxshi" partiyesining parlamént ezasi fahrettin yoqush ependi muxbirlarni kütüwélish yighinida.
RFA/Erkin Tarim

Bu yil rozi héytining aldi keynide amérikaning awam we kéngesh palatalirida birdek mutleq köp sanda awaz bilen maqullan'ghan "2020-Yilliq Uyghur kishilik hoquq siyasiti qanun layihesi" ge amérika prézidénti donald tramp 17-iyun küni chüshtin kéyin imza qoyup, mezkur qanun lahiyesining resmiy qanun'gha aylan'ghanliqini jakarlidi. Shundin kéyin türkiyediki Uyghurlar bilen bezi türkler buning "Uyghur tarixidiki dewir bölgüch hadise" ikenlikini bildürüshti.

18-Iyun küni türkiye metbu'atlirida bu heqte élan qilin'ghan xewerlerge asaslan'ghanda, bu qanun layihesi emdi resmiy qanun'gha aylinip, ijra qilinishqa bashlan'ghan hemde Uyghur diyaridiki zulumgha chétishliqi bar xitay emeldarlirigha jaza bérish basquchigha ötken. Xewerde "Uyghur diyaridiki intayin éghir boluwatqan kishilik hoquq depsendichilikini eyiblesh mezmun qilin'ghan bu qanunda alahide tilgha élin'ghan bir qisim emeldarlargha jaza bérilidu" déyilgen.

Bildürülüshiche, bu qanundiki jaza bérilidighan kishiler tizimlikide xitay kompartiyesi merkizi komitéti siyasiy byurosining ezasi, atalmish shinjang Uyghur aptonom rayonluq partkomning sékrétari chén chüen'go qatarliq Uyghurlargha élip bériliwatqan zulum bilen chétishliqi bar bolghan bashqa köp sanda xitay emeldarlirining ismi bar iken.

Mezkur qanun layihesining resmiy qanun'gha aylan'ghanliqi heqqidiki xewer türkiye axbaratliridimu tarqitilghandin kéyin, türkiyediki Uyghurlarni zor xushalliqqa chömdürüsh bilen birlikte türkiyedimu Uyghurlar toghrisida buninggha oxshash bir qanun maqullinarmu, dégen so'al peyda boldi.

Türkiyening "Iyi", yeni "Yaxshi" partiyesidin bolghan parlamént ezasi fahrettin yoqush ependi ziyaritimizni qobul qilip, özining buningdin xushal bolghanliqini, bu qanunning bashqa döletlergimu ijabiy tesir körsitidighanliqini bayan qilip, mundaq dédi: "Men buni tebrikleymen. Chünki amérika kéngesh we awam palatisida maqulluqtin ötüp amérika prézidénti imza qoyghan 'Uyghur kishilik hoquq siyasiti qanuni' gha bashqa döletler qarap turalmaydu. Hemmimizge melum bolghinidek, burun yawropa döletliri, xelq'ara kishilik hoquq teshkilatliri xitayning sherqiy türkistanda élip bériwatqan kishilik hoquq depsendichilikini eyibligen bolsimu, xitay hökümiti buninggha pisent qilmighan idi. Bu qanunning sherqiy türkistanliqlargha zor paydisi bolidu, bashqa döletlergimu örnek bolidu dep oylaymen."

Parlamént ezasi fahrettin yoqush ependi mezkur qanunning türkiyegimu ijabiy tesir körsitidighanliqini bayan qilip, mundaq dédi: "Men türkiyeningmu sükütini bozushini ümid qilimen. Mezkur qanunni türkiye parlaménti kishilik hoquq komitétida anglitimiz, parlaménttiki omumiy yighinda otturigha qoyimiz. Türkiye hökümitini 'sherqiy türkistandiki kishilik hoquqi depsendichilikini tekshürüsh komitéti' qurushqa chaqirimiz."

Amérika prézidénti tramp "2020-Yilliq Uyghur kishilik hoquq siyasiti qanun layihesi" ge17-iyun küni qol qoyghanliq xewirige türkiye metbu'atliridimu orun bérildi. Bu xewerlerde bu heqte 3 xil inkas otturigha qoyulghan. Birinchi xil inkasta türkler amérikaning bundaq bir qanun chiqarghanliqidin xursen bolghan. Ikkinchi xil inkasta bolsa türkiye bundaq bir qanun maqullimay néme üchün amérika maqullaydu, dep sorighan. Üchinchi xil inkas bolsa buning amérikaning oyuni ikenliki, buninggha türkiyening arilashmasliqi ilgiri sürülgen. Enqerediki Uyghur tetqiqat institutining mudiri, istratégiye mutexessisi doktor erkin ekrem ependi bu qanunning türkiye siyasitige uzun muddet ichide ijabiy tesir körsitidighanliqini otturigha qoydi.

Merkizi istanbuldiki sherqiy türkistan teshkilatlar birlikining re'isi hidayetulla oghuzxan ependi bu heqte söz qilip: "Prézidént trampning bu qanun layihesige imza qoyushining sherqiy türkistan dewasi üchün bir burulush bolghanliqini bayan qildi.

Hidayetulla oghuzxan ependi türkiyeningmu kélechekte bundaq bir qanun maqullishi üchün küch chiqiridighanliqini bayan qildi.

Merkizi istanbuldiki Uyghur akadémiyisining re'isi, proféssor, doktor alimjan inayet ependi buning Uyghurlar üchün untulmas bir kün we ümid bolghanliqini ilgiri sürdi.

Alimjan inayet ependi hazir türkiye parlaméntida bundaq bir qanunning maqullinishining mumkin emeslikini, kelgüside bolush éhtimal barliqini tekitlidi.

Prézidént trampning "Uyghur kishilik hoquq siyasiti qanun layihesi" ge imza qoyushigha türkiye hökümiti we hökümet bilen ittipaqdash partiyeler qandaq qaraydu? bu heqte köz qarishini igilesh üchün türkiye parlaménti kishilik hoquqi komitétining re'isi xaqan chawush'oghlu, milletchi heriket partiyesidin bolghan parlamént ezasi oljay kilawuz ependilerge téléfon qilghinimizda ular: "Éméyl yézing, bizmuzakire qilip jawab qayturayli" dégen bolsimu, bügün'giche jawab kelmidi.

Mutexessisler hakimiyet béshidiki adalet we tereqqiyat partiyesi bilen ittipaqdash partiye bolghan milletchi heriket partiyesining parlamént ezalirining bu heqte pozitsiye bildürmesliki türkiye hökümitining xitay bilen bolghan munasiwitini kücheytish siyasiti tüpeylidin ikenlikini ilgiri sürüshmekte.

Toluq bet