Парламент әзалири түркийә парламентини уйғурлар тоғрисида қанун мақуллашқа чақирди

Ихтиярий мухбиримиз әркин тарим
2020-06-15
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Корона вирус мәзгилидә түркийә парламентида ечиливатқан йиғиндин көрүнүш. 2020-Йили 23-апрел.
Корона вирус мәзгилидә түркийә парламентида ечиливатқан йиғиндин көрүнүш. 2020-Йили 23-апрел.
AFP

Түркийәниң «ийи», йәни «яхши» партийәси парламент әзаси ибраһим халил орал әпәнди билән айхан әрәл әпәнди 11-июл пәйшәнбә күни түркийә парламентидики 586 парламент әзаси иштирак қилған омумий йиғинида сөз қилип, түркийә парламентини хитайни әйибләйдиған, хитайдики кишилик һоқуқи дәпсәндичиликини тәнқид қилидиған, хитайни җазалайдиған қарар мақуллашқа чақирди. Буниңдин сирт айхан әрәл әпәнди сөзлигән сөзидә, түркийә һөкүмитини «шәрқий түркистандики инсан һәқлири дәпсәндичиликигә сүкүттә турувалдиң» дәп тәнқид қилди вә һөкүмәттин «дуня уйғур қурултийи рәиси долқун әйсаниң түркийәгә келишигә қачан рухсәт қилисиләр?» дәп сориди.

Ибраһим халил орал әпәнди 11-чесла түркийә парламентида қилған сөзидә алди билән америка қошма штатлирида мақуллуқтин өткән «уйғур кишилик һоқуқ сиясити қанун лайиһәси» тоғрисида тохтилип мундақ деди: «шәрқий түркистандики қериндашлиримиз тоғрисида бир тәклип оттуриға қоймақчимән. Өткән һәптә америка қошқа штатлири авам палатаси билән кеңәш палатасида хитайниң шәрқий түркистандики зулум сиясити оттуриға қоюлған вә у йәрдики инсан һәқлири дәпсәндичиликигә қарши бир қанун лайиһәси мақуллуқтин өтти. Мән түркийә парламентиниң бир әзаси болуш сүпитим билән бүйүк түрк миллитиниң пәрзәнти болуш сүпитим билән буниңдин бәкла номус қилдим. Тили, дини вә тарихи биз билән охшаш болған уйғурлар үчүн ундақ бир қанунни биз мақуллуқтин өткүзүшимиз керәк туруқлуқ америка дөлити мақуллиди. Мән буни тәпсилий оттуриға қойимән».

Парламент әзаси ибраһим халил орал әпәнди түркийә парламентини уйғурлар тоғрисида қанун мақуллашқа чақирип мундақ деди: «мән бүгүн мундақ бир чақириқни оттуриға қоймақчимән, келиңлар һәммимиз бу мәсилини түркийә парламентиниң күн тәртипигә елип келәйли. Түркийә парламентида хитайни әйибләйдиған, хитайдики кишилик һоқуқи дәпсәндичиликини тәнқид қилидиған, хитайни җазалайдиған бир қарар мақуллайли. 21-Әсирдә җаза лагерлири қуруп җенимиздәк әзиз уйғур түрклиригә бу йәрләрдә зулум сиясити елип бериватқан хитай һөкүмитигә буни тохтат дәйли».

Арқидин парламент әзаси айхан әрәл әпәнди сөзләп, җаза лагерлириға қамалған 3 милйон әтрапида уйғур вә қазақ қатарлиқ қериндаш милләтләр тартиватқан зулумниң барғансери күчийиватқанлиқини, түркийә һөкүмитиниң йәнила сүкүттә туруватқанлиқини тәнқид қилғандин кейин, түркийә һөкүмитидин йәнә бир қетим «долқун әйсани түркийәгә келишигә қачан рухсәт қилисиләр?» дәп сорап мундақ дәп тәкитлиди: «шәрқий түркистандики хитай зулумини дуняға аңлитиватқан дуня уйғур қурултийи рәиси, бирләшкән дөләтләр тәшкилатидики вакаләтсиз милләтләр тәшкилатиниң муавин рәиси долқун әйса әпәндини хитайниң тәлипигә бинаән түркийәгә келиши чәкләнгән. 10 Милйонға йеқин чәтәлликниң түркийәгә киришигә рухсәт қилған һөкүмитимиз қериндишимиз долқун әйсани немә үчүн киргили қоймайду? түрк дунясини буниң җавабини күтмәктә».

Қиммәтлик радио аңлиғучилар бүгүн түркийә парламентида 586 парламент әзаси бар болуп, һакимийәт бешидики адаләт вә тәрәққият партийәсиниң 291, җумһурийәт хәлқ партийәсиниң 138, хәлқләр демократийәси партийәсиниң 58, милләтчи һәрикәт партийәсиниң 49, «ийи» йәни «яхши» партийәсиниң 37 парламент әзаси бар икән. Һакимийәт бешидики адаләт вә тәрәққият партийәси хитай билән болған мунасивәтни тәрәққий қилдуруш сиясити елип бармақта. Парламентта көп санни игиләйдиған адаләт вә тәрәққият партийәси парламент әзалири қоллимиған шараитта уйғурлар тоғрисида қарар чиқириш мумкинму? биз бу һәқтә көз қаришини игиләш үчүн охшимайдиған партийәләрниң парламент әзалири билән сөһбәт елип бардуқ. Парламенттики иккинчи чоң партийә болған җумһурийәт хәлқ партийәсиниң парламент әзаси бурҗу көксал ханим бу һәқтики соалимизға җаваб берип мундақ деди: «биз бурунму дегән, бундақ бир тәклип кәлсә биз җумһурийәт хәлқ партийәси болуш сүпитимиз билән қоллаймиз. Бу мәсилини парламентидики барлиқ партийәниң гуруппа мәсуллири, парламент әзалири қатнашқан омумий йиғинда музакирә елип бериш керәк».

Милләтчи һәрикәт партийәсиниң сабиқ парламент әзаси решат доғру әпәнди корона вируси түпәйли уйғур мәсилисиниң күн тәртиптин чүшүп қалғанлиқини, түркийәниң бу һәқтә чоқум бир иш қилиши керәкликини тәкитләп мундақ деди: «корона вируси түпәйлидин һәммә адәмниң диққити корона вирусиға буралди. Күнтәртип өзгирип кәтти. Хитай милйонлиған қериндишимизға бесим сиясити елип бериватиду, йоқ қилишқа тиришиватиду. Түркийә бу һәқтә чоқум бир иш қилиши лазим. Чүнки уйғурлар бизниң қериндишимиз».

Түркийә рәис җумһури рәҗәп таййип әрдоған баш министирлиқ вәзиписи өтәватқан мәзгилдә уйғурларниң ишлириға мәсул болған сабиқ парламент әзаси җәлал әрбай әпәнди түркийәниңму уйғурлар тоғрисида қарарни мақуллуқтин өткүзүш арзуси барлиқини баян қилип мундақ деди: «әлвәттә түркийәниңму бу һәқтә бир қарар чиқириш арзуси бар. Америка уйғурлар тоғрисида қанун мақуллиди. Түркийәниңму мушундақ бир қанун мақуллишини арзу қилаттуқ. Түркийә, хитай билән болған мунасивитини дәп чиқармайватиду. Лекин түркийәниң уйғур мусапирларға ишикини ечип уларға ярдәм бериватқанлиқиниму унтумаслиқимиз керәк»

Әнқәрәдики уйғур тәтқиқат институти мудири, истратегийә мутәхәссиси доктор әркин әкрәм әпәнди парламент әзалириниң уйғурлар тоғрисида оттуриға қоюватқан тәклиплири түркийә парламентидики комитетларда мақуллансиму омумий йиғинда мақуллинишиниң қийин икәнликини, лекин уйғур мәсилисиниң бундақ оттуриға қоюлушиниң пайдилиқ икәнликини оттуриға қойди.

Өткән йили «ийи» партийәси парламент әзаси «шәрқий түркистандики инсан һәқлири дәпсәндичиликини тәкшүрүш комитети» қуруш тәклипини сунған болсиму, беләт ташлашта адаләт вә тәрәққият партийәси билән милләтчи һәрикәт партийәсиниң парламент әзалириниң қарши беләт ташлиши билән мақуллуқтин өтмигәниди.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт