Мустафа дәстичи: «түркийә һөкүмити хитайға шәрқий түркистандин чиқип кәтмисәң мунасивитимни үзимән дейиши керәк»

Ихтиярий мухбиримиз әркин тарим
2020-06-01
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Түркийә бүйүк бирлик партийәси рәиси, түркийә парламенти әзаси мустафа дәстичи әпәнди уйғурларниң еғир вәзийити тоғрисида сөзлимәктә.
Түркийә бүйүк бирлик партийәси рәиси, түркийә парламенти әзаси мустафа дәстичи әпәнди уйғурларниң еғир вәзийити тоғрисида сөзлимәктә.
RFA/Erkin Tarim

27-Май күни «2020-йиллиқ уйғур кишилик һоқуқ сиясити қанун лайиһәси» америка авам палатасидин 413 аваз билән мақуллуқтин өткәндин кейин түркийәдики уйғурлар мәсилисигә көңүл бөлидиған бәзи партийә, бир қисим парламент әзалири, һәтта түрк аммиси аммиви алақә торлири, иҗтимаий вә илмий паалийәтләрдә түркийә уйғурлар билән қериндаш вә диндаш бир дөләт болуш сүпити билән америкадин бурун бундақ бир қанун чиқириши керәк әмәсмиди? немишқа ундақ қилмиди? әмди түркийә һөкүмити немә қилиши керәк? дегәнгә охшаш соалларни оттуриға қоюшқа башланди.

Бу һәқтә зияритимизни қобул қилип, соаллиримизға җаваб бәргән бүйүк бирлик партийәси рәиси, түркийә парламенти әзаси мустафа дәстичи әпәнди уйғурларниң һазирқи еғир вәзийити тоғрисида түркийә парламентида җиддий йиғин өткүзүп, хитайға «әгәр шәрқий түркистандин чиқип кәтмисәң дипломатийәлик мунасивитимни үзимән дейиши керәклики» ни илгири сүрди.

У, алди билән «америка авам палатасида мақуллуқтин өткән уйғурлар тоғрисидики кишилик һоқуқ қанун лайиһәсигә қандақ қарайсиз?» дегән соалимизға мундақ җаваб бәрди:
«
«Бү күнләрдә алди билән америка қошма штатлири кеңәш палатасида, арқидин авам палатасида хитайниң шәрқий түркистанда уйғур түрклиригә қарши елип бериватқан инсан һәқ вә һоқуқлири дәпсәндичиликигә қарши ‹2020-йиллиқ уйғур кишилик һоқуқ сиясий қанун лайиһәси' ниң мақуллуқтин өтүши наһайити муһим. Бу қанун лайиһәсини америка қошма штатлирила әмәс, бәлки демократийә билән башқурулуватқан һәрқайси дөләтләрму мақуллуқтин өткүзсә у дөләтни қоллаймиз. Бүгүнки күндә хитай басқунчилири шәрқий түркистанлиқларға зулум елип бериватиду. Әпсуски түркийәдә бәзи кишиләр, басқунчиларға қарши туруш дегәндә пәқәтла америкаға қарши туруш дәп чүшиниду. Бу хата көз қараш, биз рус вә хитай басқунчилириғиму қарши турушимиз керәк. Шуңа биз америка авам палатасида мақуллуқтин өткән уйғурлар тоғрисидики қанун лайиһәсини қоллаймиз».

Мустафа дәстичи әпәнди әслидә америка қошма штатидин бурун түркийә парламентида бундақ бир қанун лайиһәси чиққан болса яхши болидиғанлиқини тәкитләп мундақ деди: «түркийә америка қошма штатлиридин бурун мушундақ бир қанун лайиһәсини мақуллиған болса, һәтта хитайға ембарго елип баридиған бир қарар мақуллиған болса бу түркийәгә яришатти. Түрк хәлқиниң арзусиму мушундақ, худа буйруса алдимиздики күнләрдә буму болар».

«6-Айниң 2-күни түркийә парламенти хизмәт башлайду? парламентта уйғурларниң һазирқи еғир вәзийити вә америка авам палатасида мақуллуқтин өткән қанун лайиһәси тоғрисида мәлумат берәмсиз?» дегән соалимизға, мустафа дәстичи әпәнди мундақ җаваб бәрди: «биз бүйүк бирлик партийәси түркийә парламентида өткүзидиған мухбирларни күтүвелиш йиғинида вә парламенттики омумий йиғинда буларни оттуриға қоюпла қалмастин, түркийә парламентини вә түркийә һөкүмитини күчимизниң йетишичә бу һәқтә бир ишлар қилишқа үндәймиз вә башламчилиқ қилимиз».

«Һөрмәтлик бүйүк бирлик партийәси рәиси мустафа дәстичи әпәнди сизгиму мәлум болғинидәк бундин 6 ай бурун хитайниң вухән шәһиридә оттуриға чиққан корона вируси қисқа вақит ичидә 184 дөләткә ямрап, 350 миң адәмниң җениға замин болди, икки йерим милйон инсан корона вирусидин юқумланди. Америка қатарлиқ бәзи дөләтләр хитай дөлити корона вирусини вақтида ашкарилимиди дәп хитайни әйибләватиду, сиз буниңға қандақ қарайсиз?» дегән соалимизға у, мундақ җаваб бәрди: «буниңда гуман бар. Корона вируси хитайниң вухән шәһиридә пәйда болди. Дуняда хитай дөләт рәһбәрлириниң бу вирусни кечикип ашкарилиғанлиқи илгири сүрүлди. Йәнә бири корона вируси пүтүн дуняға ямриди. Лекин, хитайниң нурғун өлкилиридә көрүлмиди. Хитайниң вақтида билдүрмигәнлики вә вирусниң мәнбәси һәққидә гуман бар. Хитайниң корона вирусини вақтида ашкарилимиғанлиқида хитайниң мәсулийити бар. Һазир пүтүн дуня корона вирусиға қарши күрәш елип бериватиду, бу җиддийчилик өтүп кәткәндин кейин дунядики һәр қайси дөләтләр хитайдин һесаб сорайду дәп ойлаймән. Мениңчиму хитайниң бу ишта мәсулийити бар, һесаб бериши керәк».

«Вухәндә корона вируси оттуриға чиққандин кейинму хитай көп санда уйғур яшни хитайниң ичкири өлкилиригә йөткиди. Сиз буниңға қандақ қарайсиз?» дегән соалимизға у, мундақ җаваб бәрди: «бу хитай зулуминиң башқа бир шәклидур. Дуня тарихида өткән барлиқ залимлар, таҗавузчилар вә диктаторлар мушундақ қилған. Хитайдиму мушуни көрүвалалаймиз. Хитай миллитини вирустин қоғдаватқан хитай уйғурларни у йәрләргә йөткигән. Бу уйғурларни йоқ қиливетиш сиясити. Бу хитайниң уйғурларниң һаятиға әһмийәт бәрмәйватқанлиқиниң ипадиси. Өлсә, уйғурлар өлсун, хитайлар өлмисун дәватқан гәп. Буму бир инсанийәткә қарши елип берилған җинайәт һесаблиниду».

«Бүйүк бирлик партийәси һазир түркийәдә һакимийәт бешидики адаләт вә тәрәққият партийәси билән иттипақдаш партийә. Адаләт вә тәрәққият партийәсиниң рәиси, түркийә президенти рәҗәп таййип әрдоған һазирғичә уйғурларниң һазирқи еғир вәзийити тоғрисида позитсийә билдүрмиди, йәнила сүкүттә туруватиду. Сиз буниңға қандақ қарайсиз?» дегән соалимизға у, мундақ җаваб бәрди: «дөләт президенти рәҗәп таййип әрдоған вә униң муавини вә башқа һөкүмәт рәһбәрлиригә давамлиқ һалда түркийә парламентиниң шәрқий түркистан мәсилисидә мәхсус йиғин чақирип, хитайға наразилиқ билдүридиған бир қарар һәтта ембарго қарари мақуллишини тәләп қилип келиватимиз. Партийәмиз қурулған күндин буян изчил һалда шәрқий түркистан мәсилисини қоллап кәлди. Бизниң партийә пәқәтла шәрқий түркистан мәсилисигила әмәс, қирим татарлири, ирақ вә сүрийәдики түркмәнләр мәсилисигиму көңүл бөлимиз. Биз қәйәрдә зулумға учраватқан хәлқ болса уларни қоллаймиз. Биз бурундин тартип түркийә һөкүмитини зулумға учраватқан хәлқләргә игә чиқишқа чақирип келиватимиз».

«Ундақта түркийә һөкүмити немә қилиши керәк?» дегән соалимизға мустафа дәстичи әпәнди мундақ җаваб бәрди: «бу зулумға қарши түркийә һөкүмитиниң сүкүтини бузушини вә җиддий позитсийә билдүрүп, әрменийә қарабағни бесивалғандин кейин түркийә һөкүмити әрменийә билә дипломатийәлик мунасивитини үзгән болса хитайғиму охшашла ‹әгәр сән шәрқий түркистандин чиқип кәтмисәң сән билән болған дипломатийәлик мунасивитимни үзимән' дейиши керәк».

Уйғур академийәси баш катипи доктор пәрһат қурбан тәңритағли әпәнди америка авам палатасида мақулланған уйғурлар тоғрисидики қанун лайиһәсиниң түркийәдә иҗабий тәсир пәйда қиливатқанлиқини тәкитлиди. Униң ейтишичә, түркийәдә милләтпәрвәрлик идийәсини илгири сүридиған бүйүк бирлик партийәси милләтчи һәрикәт партийәсидин айрилип чиққан мухсин язиҗиоғлу башчилиқидики 5 нәпәр парламент әзаси тәрипидин 1993-йили 1-айниң 24-күни қурулған. Мәзкур партийә һазирғичә көп қетим түркийә парламентидин орун алди. Мәзкур партийә қурулған күндин башлап түркий милләтләрниң мәсилилиригә, болупму уйғур мәсилисигә алаһидә көңүл бөлүп кәлмәктә.

Түркийә бүйүк бирлик партийәси рәиси мустафа дәстичи әпәнди билән елип барған мәхсус сөһбәт программини аңлидиңлар.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт