Исмаил қонҗуқ: «түркийә һөкүмити шәрқий түркистандики зулумни көрмәскә салмаслиқи керәк»

Ихтиярий мухбиримиз әркин тарим
2020-05-29
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Түркийә парламент әзаси исмаил қонҗуқ әпәнди уйғурлар тоғрисидики йиғинда сөзлимәктә.
Түркийә парламент әзаси исмаил қонҗуқ әпәнди уйғурлар тоғрисидики йиғинда сөзлимәктә.
RFA/Erkin Tarim

Корона вирусиниң пүтүн дуняға ямрап кетиши билән уйғур мәсилиси дуня җамаәтчиликиниң диққәт нәзиридин чүшүп қеливатқан, америка билән хитай оттурисидики мунасивәт күнсайин җиддийлишиватқан бир пәйттә, йәни 27-май күни «2020-йиллиқ уйғур кишилик һоқуқ сиясити қанун лайиһәси» америка авам палатасидин 413 аваз билән мақуллуқтин өтти. Бу хәвәр түрк ахбаратлиридиму тарқитилди. Бу түркийәдики уйғурлар мәсилисигә көңүл бөлидиған бир қисим парламент әзалири, сиясий партийәләр әзалири һәм уйғурлар һәтта түрк аммиси арисида түркийә уйғурлар билән қандаш, диндаш бир дөләт болуш сүпити билән бундақ бир қанун чиқириши керәк икәнликини оттуриға қоюшқа башланди.

Бу һәқтә көз қаришини игиләш үчүн түркийә парламенти әзаси исмаил қонҗуқ әпәнди, әнқәрәдики һаҗи байрам университети қанун факултети профессори иляс доған, измирдики әгә университети профессори алимҗан инайәт, түркийәдики шәрқий түркистан тәшкилатлар бирлики рәиси һидайәтулла оғузхан әпәндиләр билән телефон сөһбити елип бардуқ.

Уйғурларни изчил һалда қоллап, түркийә һөкүмитини уйғурларға игә чиқишқа чақирип келиватқан парламент әзаси исмаил қонҗуқ әпәнди америка авам палатасида уйғурлар билән мунасивәтлик бундақ бир қанун лайиһәси мақуллинишиниң шәрқий түркистан дәваси үчүн интайин муһим икәнликини тәкитләп мундақ деди: «америка қошма штатлири хитайниң шәрқий түркистанлиқларға елип бериватқан бесим сияситини тохтитиш үчүн бирдәк аваз билән мақуллуқтин өткән бу қанун шәрқий түркистан дәваси үчүн наһайити муһим. Америка авам палатасидики парламент әзалириниң мутләқ көпиниң мақуллиши билән қобул қилиниши америка қошма штатлирида вә американиң иттипақдаш дөләтлири болған явропа бирлики дөләтлиригиму тәсири болиду. Шундақла бу қанун мақулланғандин кейин уйғурлар дәваси хәлқарада рәсмийләшкән болди».

Парламент әзаси исмаил қонҗуқ әпәнди өзиниң «яхши» артийәниң парламент әзаси болуш сүпити билән түркийә парламентида түркийә һөкүмитиниму уйғурларға игә чиқишқа чақиридиғанлиқини баян қилип мундақ деди: «биз, яхши, йәни ‹ийи партийәси'болуш сүпитимиз билән түркийә парламентиға шәрқий түркистандики инсан һәқлири дәпсәндичиликини тәкшүрүш комитети қуруш тәклип лайиһәсини сундуқ. Әпсуски адаләт вә тәрәққийла партийәси билән униң шерикиниң қарши чиқиши билән рәт қилинди. Биз бундин кейинму бурунқидәкла шәрқий түркистандики ирқий қирғинчилиқни түркийә парламентида аңлитишни давам қилимиз. Һөкүмәт шәрқий түркистан мәсилисини хитай билән дост болимән дәп қурбан қиливетәмду, у йәрдә болуватқан зулумни көрмәскә саламду билмәймиз. Әмма биз ‹яхши' партийә болуш сүпитимиз билән түркийә парламентида вә хәлқарада шәрқий түркистан мәсилисини аңлитишни давам қилимиз. Түркийә һөкүмити шәрқий түркистандики зулумни көрмәскә салмаслиқи керәк».

Измирдики әгә университети профессори доктор алимҗан инайәт әпәнди америкада қобул қилинған бу қанун лайиһәсиниң уйғур тарихида көрүлүп бақмиған муһим бир иш болғанлиқини тәкитлиди.

Әнқәрәдики һаҗи байрам университети қанун факултети профессори иляс доған әпәнди «уйғур кишилик һоқуқ сиясити қанун лайиһәси» ниң мақуллуқтин өтүши тоғрисидики көз қаришини баян қилип мундақ деди: «америка дәриҗидин ташқири чоң дөләт болғачқа бу хил қанунларни дөләт ичидики қанунлардинму үстүн көриду. Америкадики сот идарилириму шундақ иҗра қилиду, бу қанун арқилиқ хитайниң шәрқий түркистанда елип бериватқан бесим сиясити билән четишлиқи бар болған киши вә ширкәтләр қарита бәзи чәклимиләрни қоялайду. Бу хитай һөкүмитини қорқутиду».

Өткән йили «ийи» партийәси түркийә парламентиға уйғур дияридики инсан һоқуқлирини тәкшүрүш комитети қуруш тоғрисида тәләп сунғаниди. Бу тәклипкә һакимийәт бешидики адаләт вә тәрәққият партийәсиниң парламент әзалири билән милләтчи һәрикәт партийәсиниң парламент әзалириниң қарши чиқиши билән рәт қилинғаниди. Профессор иляс доған әпәнди америка авам палатасида қанун қобул қилинғандин кейин түркийә парламентидиму бундақ бир қанун лайиһәси сунса болидиғанлиқини баян қилип мундақ деди: «түркийә парламентида бундақ бир қанун лайиһәси сунушқа бир тосалғу йоқ, лекин һакимийәт бешидики артийәниң парламент әзалириниң қоллиши керәк, пәқәтла өктичи артийәниң қоллиши билән бундақ бир қанунни мақуллуқтин өткүзгили болмайду. Бундақ бир қанун хитай һөкүмитини җиддийләштүрмәйду вә уйғурларға елип бериливатқан зулум билән четишлиқи бар кишиләрниму җиддийләштүрмәйду».

Түркийәдә паалийәт елип бериватқан шәрқий түркистан тәшкилатлар бирлики рәиси һидайәтулла оғузхан әпәнди америкада қобул қилинған уйғурлар тоғрисидики кишилик һоқуқ сиясити қанун лайиһәсиниң түркийәдә иҗабий тәсири болидиғанлиқини, һазирчә түркийә парламентида бундақ бир қанун лайиһәсини мақуллинишниң имканийити болмисиму хәлқ аммисиға аңлитишни давам қилидиғанлиқини оттуриға қойди.

Америка авам палатасида 1979-йили тәйвән тоғрисида, 2001-йилида болса тибәтләр билән мунасивәтлик қанун мақуллуқтин өткәникән.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт