Ghulja shehiri yéngiyer yézisidiki bir yighiwélish lagérigha a'it yéngi pakitlar ashkarilandi

Muxbirimiz sada
2018-12-24
Élxet
Pikir
Share
Print
Ghuljidiki yighiwélish lagérining ichki körünüshi. 2018-Yili 12-noyabir.
Ghuljidiki yighiwélish lagérining ichki körünüshi. 2018-Yili 12-noyabir.
BITTER WINTER

Uyghur diyaridiki lagérlar xitay hökümiti teripidin izchil tashqi dunyadin yoshurun tutulup kéliwatqan bolsimu, xelq'ara taratqularning bu mesilige jiddiy mu'amile qilishi seweblik lagérlargha a'it delil-ispatlar herxil usullar bilen meydan'gha chiqishqa bashlidi. "Zimistan tori" Uyghur diyaridiki lagérlarning ichki menzirisini toluq échip bérishte muhim rol oynawatqan xelq'araliq tor taratqulirining biridur.

Ötken mezgillerde "Zimistan tori" ghulja shehiridiki bir qisim yighiwélish lagérlirigha munasiwetlik xewer we sin körünüshlerni tarqitip, gherb axbaratini Uyghur diyaridiki lagérlar heqqide bir qeder mukemmel bolghan pakit bilen temin etken idi. Yéqinda ghulja shehiri yéngiyer yézisidiki yighiwélish lagérining xizmetchi xadimliri we terbiyelen'güchiliri choqum emel qilishqa tégishlik qa'ide-nizamlar tepsiliy tonushturulghan bir sin körünüshi mezkur tor arqiliq yene bir qétim dunyagha ashkarilandi.

Mezkur sin körünüshte tonushturulghan tutup turush lagéri téxi toluq ishqa kirishtürülmigen bolup, "Zimistan tori" ning muxbiri chong zalgha döwilep qoyulghan lagér ichidiki tamlargha ésish üchün teyyarlan'ghan qa'ide-nizam taxtisini toluq süretke éliwalghan. Muxbirning chüshendürüshliridin melum bolushiche, bu gerche mezkur lagérgha qarita chiqirilghan tüzümler bolsimu, jama'et xewpsizliki xadimliri buning ichidiki bezilirining türme bashqurush nizami bilen oxshash ikenlikini bildürgen.

Muxbir eng awwal lagér amanliq bölümining körsetmisini chüshendürüp chiqqan. Uningda déyilgen asasliq mezmun "Amanliq bölümi 'beshtin mudapi'elinish' xizmet telipige bina'en qoralliq saqchi, jama'et xewpsizlik xadimi we amanliq xadimlirini toplap, lagér ichining bixeterlik we amanliq xizmitini yaxshi ishlesh" bolghan. Muxbir yuqiriqi mezmun'gha asasen eger yéngiyer yézisidiki bu lagér heqiqeten normal bir "Téxnika terbiyelesh mektipi" bolidighan bolsa, mektepning kündilik bixeterlikini saqlash üchün peqet birla amanliq saqlash xadimining yéterlik bolidighanliqini yekünlep chiqqan.

Arqidinla tonushturulghini tutqunlarning a'ile ezaliri bilen élip béridighan téléfon alaqisige qaritilghan belgilime bolghan. Uningda "Tutqunlarning a'ilisige téléfon qilishtin burun choqum xizmetchi xadimlarning ruxsitini élishi kérekliki؛ her bir qétim peqet birla tughqinigha téléfon qilishi؛ sözlishish waqti besh minutning ichide bolushi؛ xizmetchi xadimlar özi biwasite téléfon nomurini bésip bérishi we nazaret qilishi؛ tutqunlar sözlishish jeryanida mexpiy ibarilerni ishletmesliki؛ yuqiriqi tüzümlerge xilapliq qilghuchilarning bir aydin alte ayghiche a'ilisige téléfon qilish salahiyitining élip tashlinidighanliqi" qatarliq mezmunlar öz ichige élin'ghan.

Tutqunlarning "Heriket ölchimi" 26 türlük belgilimini öz-ichige alghan. Buning ichide 23-madda eng diqqetni tartqan bolup, tutqunlargha alahide saqchi we qoralliq saqchilarni körgende "Ofitsér", yardemchi xadimlarni körgende "Meshqawul" dep chaqirishi telep qilin'ghan. Bu ölchemmu oxshashla türmidiki jaza ötewatqanlarning "Heriket ölchimi" bilen yéqinliship qalghan.

Xitay hökümiti Uyghur tilini asasliq til-yéziq süpitide qollinip kelgen Uyghurlarni dölet tili, yeni xitay tilini ana tili süpitide qollinishqa zorlawatqanliqi melum. Shuningdek yéngiyer yézisidiki bu lagérdimu xitay tili oqutquchilirigha ayrim belgilime chiqirilghan bolup, Uyghur tilida sözleydighanlar choqum xitay tilini öginishi telep qilin'ghan. Uningdin bashqa herbir sinipning sinip mes'ulliri tutqunlarni choqum idiyewi we siyasiy jehette "Ménge yuydurushi" lazimliqi belgilen'gen.

Mezkur lagérdiki oqutquchilarmu hökümet békitip bergen mes'uliyetlerdin qéchip qutulalmighan. Ularning asasliq mejburiyiti "Marksizm, léninizm we maw zédongning idiyesini tiriship öginip, partiyening asasiy liniyeside ching turush؛ terbiyelen'güchilerge prolétariyatliq kishilik turmush qarishini singdürüsh" telep qilinidiken.

Yuqiriqilardin bashqa ademni téximu heyran qalduridighini "Paranglishish we sirdishish tüzümi" bolghan. Uningda déyilgini "Ashqunluqqa qarshi turush" ni parang mezmunigha singdürüsh؛ paranglishish we sirdishish arqiliq terbiyelen'güchilerning idiyesini her tereptin toluq chüshinip, qaratmiliqqa we éghishishchanliqqa ige uchur we melumatlarni toplash qatarliqlar iken. Analizchilar tehlil qilip, buning asasliqi atalmish "Terbiyelen'güchiler" ning kallisidiki yoshurun idiyelerni siliq-sipayilik bilen éniqlap, ulargha munasiwetlik tedbir qollinishning bir yoli ikenlikini ilgiri sürmekte.

17-Dékabir "Musteqilliq tori" da "Xitayning Uyghurlargha qaratqan 'qayta terbiye merkezliri' emeliyette 'tutup turush lagérliri' bilen oxshash" serlewhilik bir parche maqale élan qilin'ghan. Maqale xelq'ara kechürüm teshkilati teripidin yézilghan.

Maqalide jaza lagérigha tutulghanlarning künde partiyeni we xitay re'isi shi jinpingni medhiyeleydighan naxshilarni oqushqa, islam dinidin waz kéchip, kompartiyege sadiq bolushqa, islam dinida haram bolghan choshqa göshi we ispirtliq ichimliklerni ichishke zorlinidighanliqi tepsiliy chüshendürülgen.

Kishilik hoquqni közitish teshkilatining xitay bölümi diréktori sofiy richardson xanim Uyghurlarning tutqun qilinishi heqqide "Musteqilliq tori" gha söz qilip, "Uyghurlarning xitaydin chiqip kételmesliki we tutqun qilinishining özila xitay hökümitining tashqi dunyadin yoshuruwatqan bir nersisining barliqini toluq ispatlap béreleydu," dégen.

Maqalide xitay hökümitining lagérlarning mewjutluqini bashta étirap qilghan bolsa, kéyin uninggha atalmish "Kespiy téxnika terbiyelesh mektipi" dep izahat bergenliki shundaqla xelq'araning bu mesilige tedbirsiz turuwalghanliqimu tilgha élin'ghan. Maqalide yene sofiy richardson xanimning bu mesilige bergen inkasighimu alahide orun bérilgen. U sözide "Eger dunyadiki herqandaq bir hökümet milyondek musulman ahalini soliwalghan bolsa, biz choqum buning b d t xewpsizlik kéngishining muzakire témisi bolghanliqini yaki xelq'araliq tekshürüsh élip bérilghanliqini kütken bolattuq. Halbuki, bundaq heriketler xitaygha kelgendila emelge ashmaydighandek qilidu," dégen.
Yuqarda éytip ötülgen "Zimistan tori" gha oxshash xelq'ara axbarat wastilirida élan qiliniwatqan lagirlar heqqidiki xewer ademning heqiqeten endishisini qozghawatqanliqi melum. Amérika alem qatnishi idarisining optika inzhénéri, doktor erkin sidiq ependimu bu heqte pikir bayan qilip ötti.

U mundaq dédi: "Xelq'ara taratqularda chiqiwatqan xewerler we sün'iy hemrahtin tartilghan süretlerdin xitayning lagérlarni dawamliq kéngeytiwatqanliqini körüwalghili bolidu. Bu intayin qorqunchliq ehwal. Bizning köp sandiki qérindashlirimizning jéni hazir xeter astida, biz imkan bar xelq'ara jem'iyetni bu weziyet üchün heriket qollinishqa chaqirish arqiliq ularni qutuldurishimiz kérek."

Bezi analizchilarning bildürüshiche, "Zimistan tori" tarqatqan lagér heqqidiki delil-ispatliq sin körünüshi "Musteqilliq tori" élan qilghan mezkur maqalining obrazliq chüshendürmisi iken.

Toluq bet