Ақ ташлиқ китабта чәтнигән тема: миллий маарипни вәйран қилиш вә қош тиллиқ мәҗбурий маарипниң зийини

Мухбиримиз меһрибан
2017-06-19
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Хитай алаһидә қораллиқ сақчилириниң җүмә намизидин қайтқан уйғурларни назарәт қиливатқан көрүнүш. 2014-Йили 23-май, үрүмчи.
Хитай алаһидә қораллиқ сақчилириниң җүмә намизидин қайтқан уйғурларни назарәт қиливатқан көрүнүш. 2014-Йили 23-май, үрүмчи.
Yomiuri of AFP

Хитай һөкүмити елан қилған «шинҗаң кишилик һоқуқ тәрәққияти» намлиқ ақ ташлиқ китабта тилға елинмиған йәнә бир тема, нөвәттә давамлишиватқан уйғур миллий маарипиниң пәйдин-пәй әмәлдин қалдурулуп, униң орниға қош тиллиқ оқутуш намидики маарипни хитайлаштуруш сиясити.

Уйғур диярида мәҗбурий йолға қоюлуватқан қош тиллиқ маарипниң һәқиқий мәқсәт-нишани һәққидә тохталған вәзийәт анализчилириниң қаришичә, йеқинқи 10 йилдин буян барғанчә күчәйтиливатқан қош тиллиқ маарип сияситидики әмәлий пакитлар аталмиш қош тиллиқ оқутушниң уйғурларни тил-мәдәнийәт җәһәттин ассимилятсийә қилишни мәқсәт қилған сиясәт икәнликини испатлиған. Бу сәвәбтин хитай һөкүмити аталмиш ақ ташлиқ китабқа охшаш өз сияситини ақлайдиған тәшвиқатлирида һәр вақит бундақ назук нуқтилардин атлап кетиш яки тилға алмаслиқ тактикисини қоллинип кәлгән.

Хитай дөләт кабинети 1-июн күни елан қилған «шинҗаң кишилик һоқуқ тәрәққияти» намлиқ ақ ташлиқ китабида уйғур аптоном районида «һәр милләт хәлқиниң тил, мәдәнийәт һоқуқи капаләткә игә қилинди» дегән баянларни берип, районда хитай, уйғур, қазақ,қирғиз, моңғул тиллирида нәшр қилиниватқан китаб, гезит вә программилири бериливатқанлиқини нәқилләр билән көрсәткән. Әмма, мәзкур ақ ташлиқ китабида илгирики йилларда тәшвиқатлирида даим тәкитләп келиватқан«уйғур аптоном районида һәр милләт хәлқиниң миллий тил һоқуқи вә миллий маарип һоқуқи капаләткә игә қилинғанлиқи» һәққидики баянларниң берилмәслики вә нөвәттә уйғур диярида әң зор мәбләғ селиниватқан вә тәшвиқ қилиниватқан «қош тиллиқ маарип» һәққидә ақ ташлиқ китабта тохталмаслиқи, хитай вә уйғур вәзийитини йеқиндин көзитип келиватқан вәзийәт анализчилири вә чәтәлләрдики уйғур тәшкилатлириниң җиддий диққитини қозғиди.

Хитайниң уйғур аптоном районида йүргүзүватқан «қош тиллиқ маарип сиясити» ни үзлүксиз тәнқидләп келиватқан уйғур зиялийлиридин доктор әркин сидиқ әпәндиниң қаришичә, хитай һөкүмитиниң аталмиш «шинҗаң кишилик һоқуқ тәрәққияти» намидики ақ ташлиқ китабида, вәйран қилинған уйғур миллий маарипи вә мәҗбурий йүргүзүлүватқан қош тиллиқ маарип сиясити һәққидә тохталмаслиқи, әмәлийәттә өзиниң уйғурларға қаратқан тил, мәдәнийәт җәһәттики ассимилятсийә сияситини хәлқара җәмийәттин йошурғанлиқи сәвәбидин келип чиққан.

Материяллардин мәлум болушичә, 1955-йили «уйғур аптоном райони» қурулған мәзгилдә, хитай һөкүмити елан қилған аптономийилик қанунда, «шинҗаң уйғур аптоном районида һәрқайси аз санлиқ милләтләрниң өз ана тил-йезиқини тәрәққий қилдуруш һоқуқи капаләткә қилинидиғанлиқи, һәрқайси вилайәт, наһийиләрдә уйғур, хитай, қазақ, қирғиз, моңғул,таҗик, рус тилида ечилған мәктәпләрниң миллий маарип тәрәққиятиға төһпә қошидиғанлиқи» тәшвиқ қилинип, райондики миллий тил маарипиниң «йәрлик аптономийә һоқуқиниң әң муһим бир тәркиби» икәнлики тәкитләнгән. Хитай һөкүмити йиллардин буянқи тәшвиқатлирида «миллий тил йезиқ, миллий маарипниң қоғдалғанлиқи» ни коммунист һөкүмәтниң миллий сияситидики әвзәллик дәп мәдһийиләп кәлгән.

Доктор әркин сидиқ әпәнди хитай һөкүмитиниң 60 йилдин кейин қәғәз йүзидики бу қануний бәлгилимини ашкара инкар қилип, уйғурларниң тил-йезиқ, маарипини йоқитиш арқилиқ уйғур миллитини хитайлаштуруш сияситини йүргүзүватқанлиқини әмәлий мисаллар арқилиқ оттуриға қоюп, хитай һөкүмитиниң нөвәттә йүргүзүватқан аталмиш «қош тиллиқ маарип сиясити» ниң әмәлийәттә уйғурларға қарита ашкара йүргүзүватқан ана тил вә миллий маарипни вәйран қилиш, уйғур әвладлирини ассимилятсийә қилиш сиясити икәнликини тәкитлиди.

Хитайниң һөкүмәт таратқулири вә әркин асия радийоси қатарлиқ хәлқара таратқуларда ашкариланған учурлардин мәлум болушичә, уйғур аптоном райони қурулған 1955-йилидин 1990-йилларниң ахириғичә уйғур аптоном районидики оттура, башланғуч мәктәпләр миллий мәктәпләр вә хитай тиллиқ мәктәпләр дәп ениқ айрилған. 2000-Йили 9-айдин башлап йолға қоюлған хитай өлкилиридә «шинҗаң толуқ оттура синиплири» рәсмий тәсис қилинғанға қәдәр, уйғур дияриниң һәрқайси вилайәт, наһийилиридә тизимға елинған миллий тиллиқ толуқ оттура мәктәпләр сани 150 тин ашқан, 80-йилларниң башлирида «миллий маарипни тәрәққий қилдуруш» намида йезиларда қурулған оттура мәктәпләр вә толуқ оттура мәктәп синиплири 1000 дин ашқан.

Мәзкур доклатта йәнә 2000-йилидин 2015 йилға қәдәр шинҗаң синиплирида оқуған омумий оқуғучилар саниниң 41 миң болғанлиқи әскәртилгән.

Йеқинқи йиллардин буян хитай вә хәлқара таратқуларда уйғурларға қаритилған аталмиш қош тиллиқ маарип түзүми вә ятақлиқ мәктәпләр һәққидики хәвәр-анализлар көпәйгән. 2017-Йили 15-июн күни йәр шари вақти гезитидә елан қилинған «шинҗаңдики аз санлиқ милләт оқуғучилириниң парлақ келәчики» намлиқ хәвәр анализида, хитай һөкүмити тәшвиқ қиливатқан қош тиллиқ маарип вә ятақлиқ мәктәпләр түзүми мәдһийәлиниш билән биллә, бу хил мәктәпләр һәққидә бир қәдәр тәпсилий мәлумат берилгән.

Доктор әркин сидиқ әпәнди, хитай таратқулири вә хәлқарада елан қилинған шинҗаң синиплири вә ятақлиқ қош тиллиқ оттура мәктәпләр һәққидики хәвәр анализларға йеқиндин диққәт қилип кәлгәнликини билдүрүп, балиларни ата-анисидин вә туғулған юрт-маканидин айриветидиған вә пүтүнләй хитайчилаштурулған бу хил оқутуш түзүминиң уйғур пәрзәнтлирини ана тил вә миллий мәдәнийәт маарипидин пүтүнләй айриветидиған ассимилятсийә сиясити дәп тәнқидлиди.

Хитай даирилири уйғур районида 2009-йили әтияздин башлап йезилардики миллий толуқ оттура мәктәп синиплирини қисқартиш, миллий мәктәпләр билән хитай тиллиқ мәктәпләрни қошуветип «қош тиллиқ мәктәп» ләрни бәрпа қилишқа башлиған болуп, әркин асия радийоси игилигән әһваллардин 2009-йили 4-айдин 9-айғичә или областиниң ғулҗа наһийисидә башланған «йезилардики миллий толуқ толуқ оттура синиплирини қисқартиш» шамилида, пәқәт ғулҗа наһийисидинла йеза толуқ оттура мәктәплиридин 17 җайдики толуқ оттура мәктәп синиплири қисқартилип, бу мәктәпләр кәспий мәктәпләргә өзгәртилгән. Бу сәвәбтин ғулҗиниң пәнҗим, баяндай йезилирида ата-анилар ғулҗа шәһәрлик һөкүмәткә әрз қилип киргән, пәнҗим толуқ оттуриниң оқутқучилириму әркин асия радийосиниң зияритини қобул қилип наразилиқ билдүргән. 2009-Йили 5-айда әркин асия радийоси уйғур бөлүминиң зияритини қобул қилған ғулҗа шәһәрлик маарип идарисиниң муавин башлиқи абликим әһвални изаһлиған.

Бу мәктәпләрниң оқуғучилири ғулҗа шәһәрлик 7-оттура, 2-оттура қатарлиқ мәктәпләргә ятақта йетип оқушқа орунлаштурулған. 2010-Йилдин башлап йеза толуқ оттурилирини қисқартиш җәнубий уйғур районида йолға қоюлған, ақсу, қәшқәр қатарлиқ җайлардики әһваллар радийомиз тәрипидин ениқланған иди.

Игилигән учурлардин мәлум болушичә даириләр йәнә, 2010-йилдин кейин миллий оқутқучиларни қисқартиш, уларниң орниға юқири мааш билән хитай оқутқучиларни қобул қилишни йолға қойған. 2017-Йили 6-айниң 6-күни уйғур аптоном районлуқ маарип назарити елан қилған бир уқтурушта пүтүн мәмликәт миқясидин қобул қилинидиған «қош тиллиқ оқутқучилар» ниң айлиқ мааши 6065 сом дәп бәлгиләнгән. Җәнубий уйғур дияридики йезиларни асас қилип қурулған «қош тиллиқ йәсли» ләр 2017-йили 5-айға кәлгәндә көпәйтилип 4370 кә йәткүзүлгән.

Уйғур диярида йолға қоюлуватқан «қош тиллиқ маарип» сиясити вә барғанчә азийип йоқилиш гирдабида қалған миллий маарип, чәтәлләрдики уйғур тәшкилатлири вә хәлқара кишилик һоқуқ тәшкилатлириниңму җиддий диққитини қозғиған болуп, дуня уйғур қурултийиниң баш катипи долқун әйса әпәнди зияритимизни қобул қилип, хитай елан қилған «шинҗаң кишилик һоқуқ тәрәққияти» намидики ақ ташлиқ китабта бу мәсилиләрдин чәтнәп кетилгән болсиму, әмма дуня уйғур қурултийи қатарлиқ тәшкилатларниң уйғурлар учраватқан «қош тиллиқ маарип» намидики ана тил вә миллий маарип вәйранчилиқи һәққидики әмәлий әһвалларни бирләшкән дөләтләр тәшкилати, хәлқара кәчүрүм тәшкилати қатарлиқ тәшкилатларда ечилған йиғинларда давамлиқ оттуриға қоюп, хәлқара җәмийәт арқилиқ хитайға бесим ишлитип, уйғурларға қаритилған тил, маарип җәһәттики бу хил ассимилятсийә сияситини тохтитишни тәләп қилип келиватқанлиқини билдүрди.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт