Үрүмчидики хитай хадим: «90-йилларда турмушимиз намрат иди, әмма әркин идуқ»

Мухбиримиз меһрибан
2018-01-31
Елхәт
Пикир
Share
Принт
японға қарши уруш ғәлибисини тәбрикләш йүзисидин, салиһҗан һойлисида байрақ чиқириш паалийити өткүзүватқан көрүнүш. 2015-Йили 3-сентәбир, чөчәк.
Японға қарши уруш ғәлибисини тәбрикләш йүзисидин, салиһҗан һойлисида байрақ чиқириш паалийити өткүзүватқан көрүнүш. 2015-Йили 3-сентәбир, чөчәк.
RFA/Qutluq

Үрүмчи қатарлиқ шәһәрләрдин радиомиз зияритини қобул қилған хитай көчмәнлири, нөвәттә уйғур районида йүргүзүлүватқан қаттиқ башқуруш тәдбирлирини тоғра чүшинидиғанлиқини билдүрсиму, әмма өткән әсирниң 90-йиллирида «намрат яшисиму әркин икәнликини» ни билдүрди. Вәзийәт анализчилириниң қаришичә нөвәттә уйғур диярида йүргүзүлүватқан бастуруш сиясити райондики уйғур қатарлиқ йәрлик хәлқләрни нишан қилған болсиму, әмма бу хил вәзийәт пәйда қилған вәһиминиң бу земинда яшаватқан хитай аһалисигиму еғир бесим елип келиватқанлиқини илгири сүрди.

Уйғур районида бултурдин буян «муқимлиқни сақлаш» намида илгирики йиллардин һәссиләп күчәйтилгән муқимлиқ тәдбирлири вә уйғур қатарлиқ йәрлик хәлқләрни нишан қилған аталмиш «йепиқ тәрбийиләш мәркәзлири» һәққидики хәвәрләр хәлқара таратқуларда көпийиватқан вә мәтбуатларда уйғур дияри «сақчилар дөлити», «үсти очуқ түрмә» дәп тәриплиниватқан мәзгилдә, йиллардин буян уйғур дияриға келиватқан бир түркүм юғури дәриҗилик хитай ихтисаслиқ хадимлири вә пулдар хитай содигәрлириниң уйғур районидин кетиватқанлиқи һәққидики хәвәрләр оттуриға чиққан иди.

Радиомиз уйғур районидин әһвал игиләш давамида, зияритимизни қобул қилған өзини үрүмчидики «шәрқ-ғәрп иқтисад тәтқиқат мәркизи» ниң хадими дәп тонуштурған бир хитай хадимдин нөвәттә уйғур районида йүргүзүлүватқан муқимлиқ тәдбирлириниң хитай-өлкә шәһәрлиридин бу йәргә келип ширкәт ачқан вә тиҗарәт қиливатқан хитайларға қандақ тәсир қиливатқанлиқини сориғинимизда, у дәсләп бу һәқтики мәсилиләргә җаваб бериштин баш тартти.

У мундақ деди: «мән пәқәт ширкитимиздә бир мәмурий хадим, шуңа шинҗаңға келип сода қиливатқанларниң бу җайниң вәзийити һәққидә қандақ тәсиратта икәнлики һәққидики соаллириңизға җаваб берәлмәймән. Чүнки сиз сориған мәсилиләр тақилидиған даириму бирқәдәр кәң икән, шуңа бу мәсилиләргә йәнила бу йәрдә сода қиливатқан вә ширкәт ачқанлар ә бу йәрниң иқтисадий-сиясий вәзийитини тәтқиқ қилғучилар өзлири җаваб бәрсун.»

Әмма бу хитай хадим өзиниң шәхси салаһийити билән бу йәрниң вәзийити һәққидики соаллиримизға җаваб берәләйдиғанлиқини билдүрүп, районда йүргүзүлүватқан муқимлиқ тәдбирлирини «қаттиқ болуп кәтти» дәп қарайдиғанлиқини, лекин хитай һөкүмитиниң бәлгилимә-сиясәтлиригә хилаплиқ қилмисила йәнила нормал яшаш имканийити барлиқини илгири сүрүп мундақ деди: «мениң һес қилғанлирим, һазир районда һәқиқәтән муқимлиқ тәдбирлири илгирики йиллардин күчәйтилди. Районниң муқимлиқ вәзийитиму бирқәдәр турақлиқ. Һөкүмәт бу хил тәдбирләрниң кишиләрниң сиясий сапасини өстүрүш үчүн икәнликини тәкитләватиду. Һөкүмәтниң сиясәт-бәлгилимилиригә хилап болмисила йәнила нормал торға чиқалаймиз, турмушимизму нормал кетиватиду. Бизму бу хил қаттиқ тәдбирләргә көнүп қалдуқ. Мән кичикимдин бу йәрдә уйғурлар билән биллә чоң болдум. Мениңчә һазир һәқиқәтәнму бу йәрдә қаттиқ тәдбирләр йолға қоюлуватиду. Лекин шуниң билән биллә мәйли хитайлар болсун яки аз санлиқ милләтләр болсун көплигән кишиләргә иш пурсәтлири яритилғанлиқини көрүватимиз.» 

Әмма бу хитай хадим баянида һөкүмәт даирилири нөвәттә районда йолға қоюватқан қаттиқ муқимлиқ тәдбирлирини чүшинидиғанлиқи вә қобул қилидиғанлиқини ипадиләшкә тиришсиму, лекин өзиниң өткән әсирниң 90-йиллиридики нисбәтән әркин яшайдиған чағлирини әсләйдиғанлиқиниму тәкитлиди.

У мундақ деди: «90-йилларда бизниң турмуш сәвийәмиз һәқиқәтән төвән иди. Кочилар рәтсиз иди, кичик яйма вә боткилар интайин көп иди. Җәмийәт муқимлиқи мәсилисидә янчуқчиларму көп иди. Әмма адәмләр интайин әркин иди! һәммә тәрәпләрдә әркин идуқ!»

У баянида йәнә һөкүмәтниң диққитини муқимлиқ тәдбирлирини күчәйтишкә қаратқан болсиму, әмма әгәр һәқиқәтән бирәр наразилиқ һәрикити йүз бериш еһтимали болса қорал күчи билән бу вәзийәтни тосуп қалғили болмайдиғанлиқиниму агаһландуруп:

«Һазир көрүнүштә чоң вәзийәт тәртипкә селинди. Шинҗаңға келидиған хәтәр тәкитлинип, бу йәрдә қаттиқ муқимлиқ тәдбирлири елиниватиду. Әмма әгәр һәқиқәтән топилаң чиқидиған болса қорал күчи билән елинған тәдбирләрму кар қилмаслиқи мумкин дәп қараймән. Чүнки қаттиқ бесим сиясәтләрму кар қилмаслиқи мумкин. Һазирқи елиниватқан тәдбирләр пәқәтла бихәтәрликкә капаләтлик қилиш ролинила ойнайду» деди. 

Радиомиз илгири уйғур дияри вәзийити һәққидә әһвал игилигинимиздиму, қағилиқта тиҗарәт қиливатқанлиқини билдүргән бир хитай содигәр даириләрниң районда муқимлиқни зиядә тәкитлиши вә уйғурларни нишан қилған зиядә қаттиқ тәкшүрүшлири вә уйғурларниң түркүм-түркүмләп аталмиш «тәрбийиләш мәркәзлири» гә айларчә соливетилиш вәзийити сәвәблик хитай «ичкири өлкилири» дин келип тиҗарәт қиливатқан хитай содигәрлириниң ширкәт-завутлирида йәрлик уйғурларни ишлитишкә амалсиз қалғанлиқидин шикайәт қилған иди.

Әйни чағда бу хитай содигәр йәнә өзи 90-йилларда уйғур дияриға йеңи кәлгән чеғида көргән вәзийәт билән нөвәттә йүргүзүватқан қаттиқ сиясәт оттурисидики пәрқ һәққидә тохтилип, у чағларда уйғур диярида нисбәтән кәңри сиясәт йүргүзүлгини үчүн йәрлик уйғурлар билән хитай көчмәнлири оттурисидики зиддийәтниңму 2009-йили йүз бәргән 5-июл үрүмчи вәқәсидин кейинки вәзийәткә селиштурғанда у қәдәр кәскин әмәсликини билдүргән иди. У йәнә хитай һөкүмәт даирилириниң диққитини аталмиш муқимлиқ намидики қаттиқ бастурушқа әмәс, районниң иқтисадини тәрәққий қилдурушқа шараит яритишқа қаритиши керәкликини тәкитлигән иди.

Уйғур вәзийитини йеқиндин көзитип келиватқан вәзийәт анализчилиридин нюйорк шәһәр университетиниң сиясий пәнләр профессори шамиңниң қаришичә, юқириқи хитай көчмәнлириниң баянидин нөвәттә йүргүзүлүватқан қаттиқ бастуруш тәдбирлири, пәқәт уйғурларнила әркин яшаш имканийитидин мәһрум қилип қалмастин, бәлки йәнә һәр хил сәвәбләр билән уйғур дияриға келип яшаватқан хитай пуқралиридиму бесим пәйда қиливатқанлиқини көрүш мумкин.

Чәтәлләрдики уйғур сиясий паалийәтчилиридин германийәдики пәрһат муһәммәт әпәндиниң қаришичә, нөвәттә хитай һөкүмити районда йолға қоюватқан қаттиқ бастуруш тәдбирлири нөвәттә йиллардин буян бу земинда барғанчә көпийиватқан хитай көчмәнлириниң уйғур диярида давамлиқ яшаш яки кетиш қарари елишиға мәлум дәриҗидә өз тәсирини көрситишкә башлиған болуп, даириләрниң қаттиқ тәдбирлири уйғур қатарлиқ йәрлик хәлқләрниң наразилиқини күчәйтиватқан болса, бу хил тәдбирләр сәвәбидин уйғурлар билән хитай аһалилири оттурисидики зиддийәтниң күчийиши хитай аһалилириниң өзлириниң бихәтәрликидин әнсирәш туйғусини күчәйтмәктә икән.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт