Stokholmda Uyghur diyaridiki jaza lagérlirining mahiyiti heqqide yighin ötküzüldi

Muxbirimiz sada
2019-09-02
Élxet
Pikir
Share
Print
Shiwétsiye paytexti stokholmda ötküzülgen Uyghur diyaridiki jaza lagérlirining mahiyiti heqqidiki yighindin bir körünüsh. 2019-Yili 31-awghust. Stokholm, shiwétsiye.
Shiwétsiye paytexti stokholmda ötküzülgen Uyghur diyaridiki jaza lagérlirining mahiyiti heqqidiki yighindin bir körünüsh. 2019-Yili 31-awghust. Stokholm, shiwétsiye.
RFA/Sada

31-Awghust küni shiwétsiye paytexti sitokholmdiki "Medeniyet sariyi" da xitayning Uyghur diyarida qurghan jaza lagérliri we uninggha qamalghan milyonlighan tutqunlar heqqide ochuq muhakime yighini ötküzüldi.
Mezkur ochuq yighin shiwétsiye Uyghur ma'arip uyushmisining bir qanche ayliq japaliq teyyarliqliri netijiside échilghan. Yighin'gha shiwétsiye sotsiyal démokratlar partiyesidin bolghan diplomat, kishilik hoquq qoghdighuchisi tomas hammérbérg, amérika kornél uniwérsitétining oqutquchisi, shiwétsiyelik antropolug magnus fiskesyö, shiwétsiye gosénbérg uniwérsitétining proféssori frédrik folman, shiwétsiye upsala uniwérsitéti türkologiye kespining doktoranti patrik xelzon, shiwétsiye diniy jem'iyiti arxipxanisining sabiq mes'uli katarina turél, amérika alem qatnishi idarisining optika inzhénéri erkin sidiq, lagér shahiti sayragül sawutbay hemde xelq'ara kechürüm teshkilati shiwétsiye shöbisining wekili qatarliq alahide méhmanlar teklip qilin'ghan hem mexsus témilarda söz qilghan.

Yighin bashlinishi bilen nöwette shiwétsiyede panahliniwatqan lagér shahiti sayragül sawutbay Uyghur diyardiki lagérlarning ich yüzi we mahiyiti heqqide guwahliq berdi. U guwahliq sözide munularni alahide tekitlidi: "2017-Yili 1-aydin bashlap xitay hökümiti kishilerni mejburlap lagérlargha solap, ulargha türlük qiyin-qistaqlarni yürgüzüp, bésim qilishqa bashlidi. Lagérlargha qamalghan tutqunlargha künde shi jinpingning sözlirini yadlitip, ulargha: 'kompartiye manga hayatliq berdi, kompartiye manga bext-sa'adet berdi, men junggoluq, men junggoluq bolghanliqimdin pexirlinimen, ' dégen sözlerni yuqiri awazda déyishke we qesem bérishke mejburlidi."

Yighinda shiwétsiye sotsiyal démokratlar partiyesidin bolghan diplomat, kishilik hoquq qoghdighuchisi tomas hammérbérg söz qilip, özining uzundin buyan shiwétsiyede pa'aliyet élip bériwatqan shiwétsiye Uyghur ma'arip uyushmisi qatarliq Uyghur teshkilatlirining pa'aliyetlirini qollap kelgenlikini we shundaqla Uyghur musapirlar hemde siyasiy panahliq tiligüchilerning ishlirigha xeyrxahliq qilip kelgenlikini bildürdi.

Yighinda söz qilghan amérika kornél uniwérsitétining oqutquchisi, shiwétsiyelik antropolug magnus fiskesyö mundaq dégen: "Hazir xitayning Uyghurlargha yürgüzüwatqan zulumliri ikkinchi dunya urushi mezgilide natsistlar gérmaniyesining yehudiylargha yürgüzgen irqiy qirghinchiliqi bilen tamamen oxshash bolmaqta. Silergimu melum, xitay hökümiti Uyghurlar üstidin yürgüzüwatqan bésim siyasetliri xelq'ara taratqular teripidin tashqi dunyagha ashkara bolghandin kéyin, ular her xil wasitilerni qollinip, özining Uyghurlargha qiliwatqanlirini bézep körsitishke urunmaqta. Ular bu lagérlarning "Kespiy terbiyelesh mektepliri" ikenlikini körsitish üchün chet'ellerdin mexsus ömeklerni teklip qilip, özliri aldin-ala teyyarlighan we tutqunlarni oqughuchi qiyapitide yasighan shundaqla ulargha némilerni déyish we némilerni démeslik heqqide körsetme bergen orunlarni ziyaret qildurdi. Andin muxbirlargha: 'mana, siler gherb taratqulirida 'yighiwélish lagérliri' dep anglighan orunlarning heqiqiy menzirisi. Mana bu yerde terbiyeliniwatqan kishilerning xushal-xuram hayati," dep körsetti.

Shiwétsiyediki gosénbérg uniwérsitétining proféssori, xitay we Uyghur mesililiri tetqiqatchisi frédrik folmanmu yighinda söz qilip mundaq dégen: "Xitay hökümiti 'terbiyelesh merkizi' dégenlerni tesis qilishtiki seweblerni chüshendürüp, Uyghurlar 'bilimsiz, qalaq, xurapiy we kallisi diniy ashqun idiyeler bilen tolup ketken kishilerdur' démekte. Ular yene shu sewebtin Uyghurlar 'terbiye' ge éhtiyajliq dewatidu. Ular Uyghurlarni bu xil atalmish 'terbiyelesh merkezliri' ge qamash we 'terbiyelesh' arqiliq ularni özgertishke, assimilyatsiye qilip xitay medeniyitining gewdisige qoshuwetmekchi boluwatidu. Halbuki, men bilidighan we tonuydighan Uyghur ziyaliylirining xéli köp qismi buningdin 20 yillar ilgiri Uyghur tilidiki ma'aripta sistémiliq terbiyelen'gen, hetta beziliri doktorluq ilmiy unwanighiche oqughan kishilerdur. Xitay teshwiqatliri izchil türde sirtqa qarita Uyghur milliti 'naxsha-ussulgha mahir xelq' dégenni dawrang qilip, pütün bir millet kishilirining obrazini romantikilashturup körsetti. Halbuki, bu romantikilashturulghan milletning obrazining arqisida ularning ziyaliylar qatlimi, serxiller topi we her sahediki ixtisasliq xadimlirimu mewjut. Shunga xitay hökümiti uzundin buyan Uyghurlarni 'jungxu'a medeniyiti' bilen éritip, öz sistémisining bir parchisigha aylandurulmay keldi. Bu hal xitayning bügünki Uyghurlargha qaratqan dölet zorawanliqigha yol achti."

Bu qétimliq yighinni uyushturghan shiwétsiye Uyghur ma'arip uyushmisining mes'ulliridin turghun nijat, abdulla kökyar qatarliqlar ziyaritimizni qobul qilip, mezkur yighinning shiwétsiye taratqulirida bes-beste xewer qilin'ghanliqi, mutexessislerning lagérlar we ularning mahiyiti heqqidiki delil-ispatliq sözlirining shiwétsiye hökümiti we xelqige xitayning Uyghur diyaridiki insaniyetke qarshi jinayetlirini échip körsitishte muhim ehmiyetke ige ikenlikini bildürdi.

Toluq bet