Proféssor d. Wasilyéf: rusiyede tugushéwaning Uyghur yadikarliqliri tetqiqatini dawamlashturidighan alimlarning chiqishigha ishinimen

Ixtiyariy muxbirimiz oyghan
2020-06-10
Élxet
Pikir
Share
Print
Meshhur türkshunas alime, qedimiy Uyghur yazma yadikarliqliri boyiche tonulghan mutexessis liliya tugushéwa xanim. 2010-Yili 27-öktebir, rusiye.
Meshhur türkshunas alime, qedimiy Uyghur yazma yadikarliqliri boyiche tonulghan mutexessis liliya tugushéwa xanim. 2010-Yili 27-öktebir, rusiye.
azattyk.org

Yéqinda, 6-ayning 5-küni rusiyening sankit-pétérburg shehiride yashawatqan meshhur türkshunas alime, qedimiy Uyghur yazma yadikarliqliri boyiche tonulghan mutexessis, filologiye penlirining kandidat-doktori liliya tugushéwa 89 yéshida alemdin ötti. Tugushéwaning wapati sabiq sowét ittipaqi yimirilgendin kéyinki bügünki rusiyede qedimki Uyghur tili yadikarliqliri tetqiqatining xarablashqan ehwali üchün téximu zor yoqitish hésablandi.

Liliya tugushéwa hayatining kéyinki yilliri, yeni 1966-yildin ta 2015-yilgha qeder rusiye penler akadémiyesi sherqshunasliq institutining sankit-pétérburg bölümide ishlep, hörmetlik dem élishqa chiqqanidi.

Liliya tugushéwaning eng zor töhpisi ömür boyi qedimki Uyghur yazma yadikarliqliri, jümlidin sankit-pétérburgda saqliniwatqan her xil mezmunlardiki qedimki Uyghur höjjetliri parchiliri we bezi muhim eserler üstide inchikilik bilen tetqiqat élip bérip, qedimki Uyghur medeniyitining insaniyetke qoshqan töhpilirini békitishte muhim rol oynishidur.

Hazir rusiyening moskwa shehiride yashawatqan tonulghan türkolog we Uyghurshunas, rusiye penler akadémiyesi sherqshunasliq institutining sherq tarixi bölümining bashliqi, proféssor dimitriy wasilyéf ependi liliya tugushéwani aliy derijilik mutexessis hem ajayip insan süpitide uzun yillardin buyan yaxshi bilidighanliqini otturigha qoyup, mundaq dédi: "U intayin köp alimlarni teyyarlidi. Emma bu jehette u ajayip bir kichik-pé'illi'iqi bilen bashqilardin perqlinetti hemde alahide bir abruygha ige idi. Ming epsus. Bu biz üchün chong yoqitish. Tugushéwa özidin kéyin muhim chong emgeklerni qaldurghan bolup, bu emgekler klassik türkshunasliq ilmi tizimigha kirdi. Ajayip bir mekteptin bilim aldi. Akadémik kononof uning ustazlirining biri bolup hésablinidu. Bizde axirqi ikki yilning ichidila qedimiy Uyghur yadikarliqliri bilen shughullan'ghan alimlardin dimitriy nasilof hem ene shu tugushéwa alemdin ötti. Men buninggha qattiq epsuslinimen. Hazir bizning aldimizda shu sahe boyiche yéngi mutexessislerni teyyarlash wezipisi turuptu. Emma, epsuski, hazir yashlarning bu sahege bolghan qiziqishi intayin töwen. Sewebi bu intayin qiyin sahe bolghanliqtin, uningda birer netijige érishishmu derru qolgha kelmeydu. Uning üchün uzun waqit ishlesh kérek, tirishish kérek."

Dimitriy wasilyéf yene liliya tugushéwaning kesipdashliri, shagirtliri teripidin u heqte xatirilerning toplinip, ayrim kitab bolup neshr qilinidighanliqigha hemde uning ishini dawamlashturidighan alimlarning yétilip chiqidighinigha ishench bildürdi.

Gérmaniyede turup, tetqiqat élip bériwatqan qedimiy Uyghur yéziqi mutexessislirining biri ablet semet ependi radiyomiz ziyaritini qobul qilip, mundaq dédi: "Tugushéwa xanim heqiqeten türk dunyasida kem uchraydighan, bolupmu qedimki Uyghur tetqiqatida hazirghiche tetqiqat élip barghan türk milletliridin chiqqan ayallarning ichide muweppeqiyetlik tetqiqat élip barghan bir tetqiqatchimiz idi. Tugushéwa xanim bizge nurghun miraslarni aldurup ketti. Bolupmu yurtimizda pütülgen, eyni waqitta sankit-pétérburgqa élip kétilgen bir qatar qolyazmilarni tugushéwa xanimning tunji neshri bilen tonuduq. Uning eserlirini bashtin axir tepsiliy körduq."

Ablet semet yene tugushéwa tetqiqatlirining shundaqla tarix, edebiyat saheliridimu élip bérilghanliqini, uning emgeklirining tetqiqatchilar üchün yenimu chiragh, mesh'el süpitide xizmet qilidighanliqini bildürdi.

"Örléw" wilayetlik mu'ellimlerning kespini mukemmelleshtürüsh institutining bölüm bashliqi, tilshunas kandidat doktor ruslan arziyéf ependining qarishiche, liliya tugushéwa özining Uyghurshunasliq boyiche asasiy tetqiqatlirimiz Uyghur yéziqidiki qedimiy Uyghur tilidiki yadikarliqlar boyiche élip barghaniken. Tugushéwa rusiyening hazirqi sankit-pétérburg shehiride saqliniwatqan köp sandiki Uyghur qolyazmilirini tetqiq qilish we retleshte köp emgek singdürgen radlof we maloftin kéyinki orunda turidiken.

Ruslan arziyéf mundaq dédi: "Mesilen, tugushéwaning Uyghur yéziqidiki eng chong emgeklirining biri'shu'enzangning terjimihali 'ni rusche terjime qilip, izah we kirishmisi bilen yazghini nahayiti chong bir ilmiy emgek. U Uyghur beglirining yarliqliri bolsun, qedimiy Uyghur shé'irliri bolsun, eng köp, eng tepsiliy tetqiq qilghan alimlarning biri. Abay namidiki qazaq pédagogika institutida Uyghur bölümide 22 yildek ders berdim. U waqitlarda Uyghur oqughuchilarmu, Uyghur tili we edebiyatigha bölün'gen sa'etmu köp idi. Shu waqitta qedimiy Uyghur tili derslirimde bu emgeklerni köp paydilan'ghan."

Muxter ewézof namidiki edebiyat we sen'et institutining proféssori, edebiyatshunas doktor alimjan hemrayéf mundaq dédi: "Liliya tugushéwa qedimiy Uyghur yéziqidiki köpligen metinlerni hertereplime tetqiq qilghan we nahayiti mol ilmiy tetqiqatlarni qaldurup ketti. Shexsen men uning emgeklirige tayinip, shé'iriy tékistlarni tetqiq qilghan. Shuning jeryanida qedimiy Uyghurlarning shé'ir sen'itini éniq tesewwur qilghan idim."

Alimjan hemrayéf özining qedimiy Uyghur shé'iriyitini tetqiq qilish jeryanida tugushéwaning köpligen emgeklirini paydilan'ghanliqini bildürdi.

Tugushéwa liliya yüsüpjan qizi 1932-yili gherbiy qazaqistan wilayitining zhanggalin nahiyesige qarashliq nowaya kazanka mehelliside dunyagha kelgen. Ottura mektepni tamamlighandin kéyin, 1948-yildin 1953-yilghiche lénigrad, yeni hazirqi sankit-pétérburg dölet uniwérsitéti sherq fakultétining türk filologiyesi bölümide bilim alghan hem türkshunas-filolog mutexessislikige ige bolghan. Andin 1957-yili moskwa shehiride sowét ittipaqi penler akadémiyesining tilshunasliq institutida aspiraturida oqughan. U "Tatar tilidiki éniqlighuchi söz birikmilirining sözler tertipi" mawzusida ilmiy emgikini yaqlap, kandidat-doktor ilmiy derijisini alghan. Liliya tugushéwa 1957 we 1966-yillar ariliqida penler akadémiyesi tilshunasliq institutining lénin'grad bölümide altay tilliri bölümining ilmiy xadimi lawazimida ishligen.

Liliya tugushéwa "Qedimiy Uyghur ish höjjetlirini oqushqa bezi qoshumchilar", "10-14-Esirlerdiki sherqiy türkistanning Uyghur ish höjjetliri", "Ilgiriki ottura esir türk edebiy tili. Aghzaki-uslubluq qurulushliri", "Xu'astwanift" qatarliq emgeklerni neshirge teyyarlighan. Uning köpligen emgekliri bügünki kündimu tetqiqatchilar teripidin hertereplime paydilinilmaqta.

Toluq bet