Uyghurlarning bügünki weziyiti rus tilliq metbu'atlarda keng orun almaqta

Ixtiyariy muxbirimiz oyghan
2019-12-24
Élxet
Pikir
Share
Print
Terbiyelesh lagéridikilerge türmidiki mehbuslargha oxshash kiyim kiydürülgen bolup, yighin échiwatqan körünüsh.
Terbiyelesh lagéridikilerge türmidiki mehbuslargha oxshash kiyim kiydürülgen bolup, yighin échiwatqan körünüsh.
Social Media

Melumki, amérika dölet mejliside "Uyghur kishilik hoquq qanun" layihesining maqulluqtin ötüshi hemde yawropa ittipaqining eng aliy kishilik hoquq mukapati "Saxarof erkinlik mukapati" ning hazir xitay türmiside yétiwatqan Uyghur öktichi ziyaliysi ilham toxtigha tapshurulush weqesidin buyan, xelq'ara metbu'atlarda Uyghur élining bügünki échinishliq weziyitige keng orun bérilmekte. Shu jümlidin rus tilliq metbu'atlardimu Uyghur mesilisige a'it maqalilerning élan qilinishi dawam qilmaqta.

Mezkur metbu'atlarda otturigha chiqiwatqan asasiy mesililerning biri islam ellirining Uyghur mesiliside tutqan mewqesi bolmaqta.

"Islam xewerliri" agéntliqi élan qilghan "Mahatir muhemmed Uyghur mesiliside tewekkül qildi" namliq maqalida malaysiyaning bash ministiri mahatir muhemmedning malaysiyada islam dunyasi lidérlirining nöwettiki uchrishishini ötküzüsh teshebbusini otturigha qoyghanliqi, bu uchrishishta her xil ellerdiki musulmanlar ehwalining muhakime qilinidighanliqi éytilghan. Uningda yene axirqi waqitlarda xelq'araning diqqitini tartiwatqan Uyghur mesilisiningmu qarilidighanliqi, Uyghurlar teqdirining közetküchiler üchün muhim mesililerning biri bolup qéliwatqanliqi éytilghan.

"Régnum" axbarat agéntliqida bérilgen "Uyghurlar teqdirini ku'ala-lampurdiki islam ellirining uchrishishida muhakime qildi" namliq maqalida éytilishiche, malaysiya paytextide ötken mezkur yighinda Uyghurlar mesilisi halqiliq mesililerning biri süpitide qaralghan iken. Maqalida hindonéziye islam alimliri kéngishining bash katipi enwer abbasning nutqidin neqil keltürülgen. U mundaq dégen: "Hindonéziyening islam alimliri kéngishi uchrishishning bolushini qollaydu, sewebi uningda heqiqetenmu muhim mesililer, musulmanlarning, shu jümlidin Uyghurlarning teqdiri, yemendiki urush, musulman dunyasidiki tengsizlik we islam dinigha qarshi qarashlar muhakime qilindi."

Yene shu "Régnum" da élan qilin'ghan "Hindonéziye xitaydiki Uyghur musulmanlarning éziliwatqanliqidin ensirimekte" namliq maqalida dunyadiki eng köp musulmanlar olturaqlashqan hindonéziye hökümitining Uyghurlarning bügünki paji'elik ehwalidin qattiq endishe qiliwatqanliqi, shuning bilen bir qatarda bu mesilide xitay da'iriliri bilen meslihetlishish méxanizmini ilgiri sürüwatqanliqi éytilghan.

Diniy zat sedirdin ayupofning éytishiche, bügünki künde dunya elliri Uyghur mesiliside ikkige bölün'gen iken. Uning se'udi erebistani, misir, pakistan, iran qatarliq islam memliketliri bashqurghan bir guruppisi xitayni qollisa, bashqa dindiki, mesilen, xristiyan we yehudiy dinliridiki memliketler Uyghurlar terep bolup, xitayning Uyghur élidiki bésim siyasitini qattiq eyiblimektiken. U mundaq dédi: "Musulmanlarning bizni yaqilimasliqining bir nechche sewebi bar. Mesilen, ereb ellirining xitay bilen bolghan soda kélishim munasiwiti. Ikkinchidin, islam memliketlirining béshida olturghan siyasiyonlar islam we imandin yiraq. Ular éghizida musulman désimu, özliri xalimaydighandek bir heriketlerni qiliwatidu. Bu siyasiyonlar musulmanlar ishini kötürüp chiqishni xalimaydiken."

Rus tilliq metbu'atlarda muhakime qiliniwatqan jiddiy mesililerning yene biri 22-dékabir küni xongkongda minglighan yashlarning Uyghurlarni qollap, hésdashliqini ipadilesh namayishi bolmaqta.

"Yawro nyus" axbarat agéntliqida élan qilin'ghan marfa wasiyéwaning "Xongkong Uyghurlar hoquqini qoghdimaqta" namliq maqaliside xongkongda uyushturulghan namayishning Uyghur élidiki eng köp nopusluq xelq bolghan Uyghurlarni qollashqa qaritilghanliqi otturigha qoyulghan. Maqalida éytilishiche, namayishchilar Uyghurlarning milliy-azadliq herikitining simwoli bolghan sherqiy türkistan bayriqini élip chiqqan hem "Uyghurlargha erkinlik-xongkonggha erkinlik", "Saxta aptonomiyeni ret qilimiz" dégen'ge oxshash sho'arlar yézilghan plakatlarni kötürüwalghan iken.

"Perghana" tor gézitide orun alghan "Xongkongda ötken Uyghurlarni qollash namayishi tutqun qilishlargha aylandi" namliq maqalida bu yekshenbilik namayishning Uyghurlargha hésdashliq bildürülgen tunji namayish ikenliki tekitlen'gen. Namayish qatnashquchilirining biri 41 yashliq wong dégen bir ayal mundaq dégen: "Men erkinlik we musteqilliqning peqet xongkongghila emes, belki biz hemmimizge hajet dep hésablaymen." maqalida yene namayish bolghan yerdiki sehnige plakat ésilip, uningda mundaq déyilgen iken: "Bügün shinjang, ete xongkong, ilham toxtini boshitinglar!" maqalida Uyghur alimi ilham toxtining 2014-yili "Bölgünchilik" bilen eyiblinip, muddetsiz qamaq jazasigha höküm qilin'ghanliqi we yéqinda uninggha saxarof namidiki "Erkinlik mukapati" ning bérilgenliki éytilghan.

Radiyomiz ziyaritini qobul qilghan siyasetshunas jasaral qu'anishalin ependi xongkongda Uyghur, qazaq we bashqa milletlerge hésdashliq bildürüsh meqsitide ötken namayishning heqiqetenmu kütülmigen bir weqe bolghanliqini otturigha qoyup, mundaq dédi: "Elwette, men buni toluq mubarekleymen, sewebi mushundaq namayishlar, pa'aliyetler, heriketler bizge hawadek kérek idi. Shuning üchün buni qollaymen. Uning üstige türkiyedimu xitaygha qarshi ene shundaq hésdashliq namayishliri ötüwatidu. Bashqa ellerning qozghiliwatqanliqi nahayiti yaxshi. Bizning ottura asiya memliketlirige kelsek, ularningmu prézidéntlirining bu mesilide tutqan mewqesi bizge chüshinishlik. Ular téxi sowétning chapinini tashlisimu, mushu kün'giche xitayni qollawatqan moskwaning qattiq tesiri astida bolmaqta."

Jasaral qu'anishalin xitayning Uyghur élidiki bésim siyasitini birinchilerdin bolup qollighan memliketler ichide rusiyeningmu bar ikenlikini, bu yerde biwasite xitayningmu ottura asiya jumhuriyetlirige tesiri barliqini bildürdi.

Toluq bet