Rus tilliq metbu'atlarda Uyghurlarning bügünki weziyiti tilgha élinmaqta

Ixtiyariy muxbirimiz oyghan
2020-03-09
Élxet
Pikir
Share
Print
Rus pa'aliyetchisi alékséy kazakof moskwadiki xitay elchixanisi aldida namayishta. 2020-Yil 23-yanwar, moskwa.
Rus pa'aliyetchisi alékséy kazakof moskwadiki xitay elchixanisi aldida namayishta. 2020-Yil 23-yanwar, moskwa.
RFA/Oyghan

Rus tilliq metbu'atlarda élan qilin'ghan maqalilerde Uyghurlarning bügünki ehwali, xitayning Uyghur élidiki basturush siyasitining dawam qiliniwatqanliqi, dunya jama'etchilikining bu heqtiki inkasliri tilgha élinish dawam qilmaqta.

Qazaqistanning "Platon asiya" agéntliqida élan qilin'ghan "Sh u a r diki mejburiy xitaylashturush" namliq maqalide éytilishiche, béyjing Uyghur élini térrorchiliq bilen küresh qilishta "Bash jeng meydani" dep hésablaydiken. Shuning üchün xitay da'iriliri keng kölemlik yighiwélish lagérlirini qurup, musulman xelqlerni köplep "Qayta terbiyelimekte." maqalide Uyghur élidiki mundaq misli körülmigen bixeterlik tedbirlirining köpinche bu rayonni xitaylashturushqa, yéngi "Xitay" impériyesini mustehkemleshke qaritilghanliqi tekitlen'gen. Maqalide yene déyilishiche, bezi mutexessisler xitayning Uyghur élidiki musulmanlarni assimilyatsiye qilishqa, ularning diniy kimlikini yoqitishqa intiliwatqanliqini ilgiri sürmektiken. Yene bir guruppa mutexessislerning qarishiche, xitay Uyghurlarning naraziliqlirini etey "Xelq'ara térrorluq heriketning bir qismi" süpitide qarimaqtiken. Uyghur élidiki Uyghurlarning köpchiliki xitayning bixeterlik tedbirliri bahaniside Uyghurlarning qarshiliq heriketlirini bésiqturush mumkinchilikige ige boluwatidu dep hésablaydiken. Maqalidin yene melum bolushiche, xitayning Uyghur diyaridiki iqtisadiy, medeniy, irqiy, milliy we bashqimu basturush heriketliri bu rayondiki Uyghur, qazaq we bashqa türk-musulman xelqler bilen xitay milliti otturisidiki qarimu-qarshiliqning küchiyishige élip kelmektiken.

"Qazaqistan axbarat byurosi" élan qilghan adéla'ida romanowaning "Xelq'ara derijidiki fabrikilarda Uyghurlarni éziwatqan xitay eyiblendi" namliq maqaliside on minglighan Uyghurlarning xitay teripidin mejburiy emgekke séliniwatqanliqi éytilghan. Mutexessislerning tekitlishiche, buninggha qarshiliq körsetkenler héch bir soraqsiz qolgha élinip, uzaq muddetlik qamaqlargha höküm qilinmaqtiken. Shu sewebtin köpligen Uyghurlar mundaq mejburiy emgek kélishimlirige qol qoyushqa mejbur bolmaqta. Xitay da'iriliri bolsa mundaq mejburiy emgekke sélishlarni ret qilip kelmektiken. Maqalide körsitilishiche, mejburiy emgekke séliniwatqanlarning mutleq köp qismi Uyghurlar bolup, analizchilar insan heqlirini himaye qilish meqsitide mushundaq xelq'ara we xitay kompaniyelirini téz arida tekshürüsh ishlirini élip bérishqa chaqirghan.

"Xewer asiya" agéntliqida bérilgen "Qazaqistan: xitaydin qéchip ketken étnik qazaq we Uyghurlar özlirini bixeter sezmeywatidu" namliq maqalide qazaqistanning Uyghur élidin qéchip chiqqan qazaq we Uyghurlarning mesiliside intayin pexes boluwatqanliqi éytilghan. Bu bolupmu amérika tashqi ishlar ministiri mayk pompéyoning qazaqistan'gha qilghan ziyaritide melum bolghan. Maqalide Uyghur élidiki weziyetning bolupmu 2009-yildin kéyin keskinlishishke bashlighanliqi, xitay da'irilirining Uyghur diyarida keng kölemlik tekshürüshke, tintishqa, qolgha élishqa, popoza qilishqa kirishkenliki tekitlen'gen. Uningda Uyghurlarning bu paji'elik ehwalini dunyagha melum qilishqa urun'ghan Uyghur ziyaliysi ilham toxtining muddetsiz qamaq jazasigha höküm qilin'ghanliqi, 2017-yildin bashlap ammiwi axbarat wasitiliride "Siyasiy qayta terbiyelesh lagérliri" toghriliq xewerlerning peyda bolghanliqi, ene shu lagérlarda yétip chiqqan nurlan kokté'ubayéf, gülbahar jelilowa, bahargül toxtaxunowa, méhriban amirowa qatarliq Uyghur, qazaq mehbuslirining neq meydanda körgenlirini dunyagha melum qilghanliqi otturigha qoyulghan.

Maqalide siyasetshunas nurlan tilé'ubayéfning bu heqtiki pikiri bérilgen bolup, u mundaq dégen: "Qazaqistan shinjangning étnik Uyghurliri üchün eng bixeterlik orun emes. Hetta étnik qazaqlar qazaqistanni kéyin bashqa elde panah élish üchün paydilinidu. Ular nur-sultanning ularni xitaygha qayturup bérishidin qorqidu."

Xitay Uyghur élidiki basturush siyasitini yenimu dawam qilamdu? dunya jama'etchiliki, xelq'ara insan heqlirini qoghdash teshkilatliri xitayning Uyghur élidiki siyasitige yéterlik qarshiliq körsitiwatamdu?

Siyasetshunas qehriman ghojamberdining pikriche, xitay da'iriliri Uyghur élidiki basturush siyasitini yenimu dawam qilidiken. U mundaq dédi: "Korona wirus mesilisi melum derijide xitaygha amérika bashliq gherb döletliri teripidin qattiq bésim ishlitishining aldini éliwatidu. Eksiche, gherbning démokratik döletliri xitayning aldamchi xaltisigha chüshüwatidu. Shuning üchün xitay siyasitining aldini élish üchün heriket qilish kérek. Dunya jama'etchiliki bolsa xitaygha qattiq bésim ishletmeywatidu. Uninggha qarshi hazir siyasiy, iqtisadiy we bashqimu sahelerde bésim körsitilse, shu chaghdila xitay chékinishi mumkin."

"Atayurt pida'iyliri" teshkilatining bashliqi érbol dawlétbék xitayning Uyghur élidiki bügünki siyasitining sözsiz dawam qilidighanliqini otturigha qoyup, mundaq dédi: "Xitay kommunistik partiyesi xitayning hakimiyet béshida turghan chaghda bu bésim menggü toxtimaydu. Bu partiye 70 yil dawamida bu bésimni yürgüzüp kéliwatidu. Milyonlighan ademning hayati üzüldi. Qanchimu kishiler sherqiy türkistanda xitayning azabini tartiwatidu, buni xudaning özi bilidu. Türmilerdin, lagérlardin yalghan boshitish, köz boyash, waqit ötküzüsh ishliri bolup turushi mumkin, biraq tilini, dinini, millitini tégidin yoqitish siyasiti kommunistlar bar, hergiz toxtimaydu."

Érbol dawlétbék mushu kün'giche dunya jama'etchilikining, xelq'ara teshkilatlarning xitayning bu siyasitige yéterlik derijide qarshiliq bildürelmeywatqinigha epsuslandi. Uning pikriche, xitay "Térrorchiliq bilen küresh" bahanisi astida Uyghur élidiki xelqlerning qarshiliq heriketlirini qattiq basmaqtiken hem buning üchün her xil "Oyunlarni" oylap chiqarmaqtiken. Yene bir tereptin, xitayning iqtisadiy küchi, uning tesiri hem uninggha bolghan béqindiliq köpligen ellerning süküt saqlishigha seweb bolmaqta.

Toluq bet