Рус тиллиқ мәтбуатларда уйғурларниң бүгүнки вәзийити тилға елинмақта

Ихтиярий мухбиримиз ойған
2020-03-09
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Рус паалийәтчиси алексей казакоф москвадики хитай әлчиханиси алдида намайишта. 2020-Йил 23-январ, москва.
Рус паалийәтчиси алексей казакоф москвадики хитай әлчиханиси алдида намайишта. 2020-Йил 23-январ, москва.
RFA/Oyghan

Рус тиллиқ мәтбуатларда елан қилинған мақалиләрдә уйғурларниң бүгүнки әһвали, хитайниң уйғур елидики бастуруш сияситиниң давам қилиниватқанлиқи, дуня җамаәтчиликиниң бу һәқтики инкаслири тилға елиниш давам қилмақта.

Қазақистанниң «платон асия» агентлиқида елан қилинған «ш у а р дики мәҗбурий хитайлаштуруш» намлиқ мақалидә ейтилишичә, бейҗиң уйғур елини террорчилиқ билән күрәш қилишта «баш җәң мәйдани» дәп һесаблайдикән. Шуниң үчүн хитай даирилири кәң көләмлик йиғивелиш лагерлирини қуруп, мусулман хәлқләрни көпләп «қайта тәрбийәлимәктә.» Мақалидә уйғур елидики мундақ мисли көрүлмигән бихәтәрлик тәдбирлириниң көпинчә бу районни хитайлаштурушқа, йеңи «хитай» империйәсини мустәһкәмләшкә қаритилғанлиқи тәкитләнгән. Мақалидә йәнә дейилишичә, бәзи мутәхәссисләр хитайниң уйғур елидики мусулманларни ассимилятсийә қилишқа, уларниң диний кимликини йоқитишқа интиливатқанлиқини илгири сүрмәктикән. Йәнә бир гуруппа мутәхәссисләрниң қаришичә, хитай уйғурларниң наразилиқлирини әтәй «хәлқара террорлуқ һәрикәтниң бир қисми» сүпитидә қаримақтикән. Уйғур елидики уйғурларниң көпчилики хитайниң бихәтәрлик тәдбирлири баһанисидә уйғурларниң қаршилиқ һәрикәтлирини бесиқтуруш мумкинчиликигә игә болуватиду дәп һесаблайдикән. Мақалидин йәнә мәлум болушичә, хитайниң уйғур дияридики иқтисадий, мәдәний, ирқий, миллий вә башқиму бастуруш һәрикәтлири бу райондики уйғур, қазақ вә башқа түрк-мусулман хәлқләр билән хитай миллити оттурисидики қариму-қаршилиқниң күчийишигә елип кәлмәктикән.

«Қазақистан ахбарат бюроси» елан қилған аделаида романованиң «хәлқара дәриҗидики фабрикиларда уйғурларни езиватқан хитай әйибләнди» намлиқ мақалисидә он миңлиған уйғурларниң хитай тәрипидин мәҗбурий әмгәккә селиниватқанлиқи ейтилған. Мутәхәссисләрниң тәкитлишичә, буниңға қаршилиқ көрсәткәнләр һеч бир сорақсиз қолға елинип, узақ муддәтлик қамақларға һөкүм қилинмақтикән. Шу сәвәбтин көплигән уйғурлар мундақ мәҗбурий әмгәк келишимлиригә қол қоюшқа мәҗбур болмақта. Хитай даирилири болса мундақ мәҗбурий әмгәккә селишларни рәт қилип кәлмәктикән. Мақалидә көрситилишичә, мәҗбурий әмгәккә селиниватқанларниң мутләқ көп қисми уйғурлар болуп, анализчилар инсан һәқлирини һимайә қилиш мәқситидә мушундақ хәлқара вә хитай компанийәлирини тез арида тәкшүрүш ишлирини елип беришқа чақирған.

«Хәвәр асия» агентлиқида берилгән «қазақистан: хитайдин қечип кәткән етник қазақ вә уйғурлар өзлирини бихәтәр сәзмәйватиду» намлиқ мақалидә қазақистанниң уйғур елидин қечип чиққан қазақ вә уйғурларниң мәсилисидә интайин пәхәс болуватқанлиқи ейтилған. Бу болупму америка ташқи ишлар министири майк помпейониң қазақистанға қилған зияритидә мәлум болған. Мақалидә уйғур елидики вәзийәтниң болупму 2009-йилдин кейин кәскинлишишкә башлиғанлиқи, хитай даирилириниң уйғур диярида кәң көләмлик тәкшүрүшкә, тинтишқа, қолға елишқа, попоза қилишқа киришкәнлики тәкитләнгән. Униңда уйғурларниң бу паҗиәлик әһвалини дуняға мәлум қилишқа урунған уйғур зиялийси илһам тохтиниң муддәтсиз қамақ җазасиға һөкүм қилинғанлиқи, 2017-йилдин башлап аммиви ахбарат васитилиридә «сиясий қайта тәрбийәләш лагерлири» тоғрилиқ хәвәрләрниң пәйда болғанлиқи, әнә шу лагерларда йетип чиққан нурлан коктеубайеф, гүлбаһар җәлилова, баһаргүл тохтахунова, меһрибан амирова қатарлиқ уйғур, қазақ мәһбуслириниң нәқ мәйданда көргәнлирини дуняға мәлум қилғанлиқи оттуриға қоюлған.

Мақалидә сиясәтшунас нурлан тилеубайефниң бу һәқтики пикири берилгән болуп, у мундақ дегән: «қазақистан шинҗаңниң етник уйғурлири үчүн әң бихәтәрлик орун әмәс. Һәтта етник қазақлар қазақистанни кейин башқа әлдә панаһ елиш үчүн пайдилиниду. Улар нур-султанниң уларни хитайға қайтуруп беришидин қорқиду.»

Хитай уйғур елидики бастуруш сияситини йәниму давам қиламду? дуня җамаәтчилики, хәлқара инсан һәқлирини қоғдаш тәшкилатлири хитайниң уйғур елидики сияситигә йетәрлик қаршилиқ көрситиватамду?

Сиясәтшунас қәһриман ғоҗамбәрдиниң пикричә, хитай даирилири уйғур елидики бастуруш сияситини йәниму давам қилидикән. У мундақ деди: «корона вирус мәсилиси мәлум дәриҗидә хитайға америка башлиқ ғәрб дөләтлири тәрипидин қаттиқ бесим ишлитишиниң алдини еливатиду. Әксичә, ғәрбниң демократик дөләтлири хитайниң алдамчи халтисиға чүшүватиду. Шуниң үчүн хитай сияситиниң алдини елиш үчүн һәрикәт қилиш керәк. Дуня җамаәтчилики болса хитайға қаттиқ бесим ишләтмәйватиду. Униңға қарши һазир сиясий, иқтисадий вә башқиму саһәләрдә бесим көрситилсә, шу чағдила хитай чекиниши мумкин.»

«Атаюрт пидаийлири» тәшкилатиниң башлиқи ербол давлетбек хитайниң уйғур елидики бүгүнки сияситиниң сөзсиз давам қилидиғанлиқини оттуриға қоюп, мундақ деди: «хитай коммунистик партийәси хитайниң һакимийәт бешида турған чағда бу бесим мәңгү тохтимайду. Бу партийә 70 йил давамида бу бесимни йүргүзүп келиватиду. Милйонлиған адәмниң һаяти үзүлди. Қанчиму кишиләр шәрқий түркистанда хитайниң азабини тартиватиду, буни худаниң өзи билиду. Түрмиләрдин, лагерлардин ялған бошитиш, көз бояш, вақит өткүзүш ишлири болуп туруши мумкин, бирақ тилини, динини, миллитини тегидин йоқитиш сиясити коммунистлар бар, һәргиз тохтимайду.»

Ербол давлетбек мушу күнгичә дуня җамаәтчиликиниң, хәлқара тәшкилатларниң хитайниң бу сияситигә йетәрлик дәриҗидә қаршилиқ билдүрәлмәйватқиниға әпсусланди. Униң пикричә, хитай «террорчилиқ билән күрәш» баһаниси астида уйғур елидики хәлқләрниң қаршилиқ һәрикәтлирини қаттиқ басмақтикән һәм буниң үчүн һәр хил «оюнларни» ойлап чиқармақтикән. Йәнә бир тәрәптин, хитайниң иқтисадий күчи, униң тәсири һәм униңға болған беқиндилиқ көплигән әлләрниң сүкүт сақлишиға сәвәб болмақта.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт