Патрик хәлзон: «уйғурлар учраватқан роһий зәрбә вә уларниң коллектип хатирисини йоқитиш хәвпи» (2)

Мухбиримиз ирадә
2020-06-09
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Әтрапи сим тикән билән чегриланған йәслидә, қаранчуқсиз қанған уйғур өсмүрләргә хитай мәдәнийитиниң түсини алған кийимләр кийдүрүлгән.
Әтрапи сим тикән билән чегриланған йәслидә, қаранчуқсиз қанған уйғур өсмүрләргә хитай мәдәнийитиниң түсини алған кийимләр кийдүрүлгән.
Social Media

Шиветсийәдики упсала университетиниң доктор аспиранти патрик хәлзон «уйғурлар учраватқан роһий зәрбә вә уларниң коллектип хатирисини йоқитиш хәвпи» мавзулуқ мақалисидә нөвәттә хитай һөкүмити уйғурларға йүргүзүватқан бастуруш вә мәдәнийәт қирғинчилиқи сиясәтлири сәвәбидин өз земини вә миллий мәдәнийити билән болған риштисидин айрилип, униң орниға коммунизм идеологийәсидә тәрбийәләнгән вә хитайчә сөзләйдиған болуп йетишип чиқиш хәвпигә дуч келиватқан йеңи бир әвлад уйғурлар һәққидики әндишилирини оттуриға қойған.

У бизниң зияритимиз давамида қилған сөзидиму худди мақалисидә әскәрткинидәк, әгәр хитайниң уйғурларға уйғурлуқини унтулдурушни мәқсәт қилған сиясәтлири мушундақ қаттиқ давам қилған тәқдирдә уйғурларниң милләт сүпитидә еғир роһий зәрбигә учрайдиғанлиқи вә уларниң коллектип һалда хатирисини йоқитидиғанлиқини агаһландурғаниди.

Патрик хәлзон мақалисидә уйғур җәмийитиниң сәрхиллириниң тутқун қилиниш мәсилиси үстидиму алаһидә тохталған. У мақалисидә хитай һөкүмити мәҗбурий ғайиб қиливәткән, лагерға қамиған кишиләр ичидә хитайчини интайин яхши сөзләйдиған вә хитай компартийәсиниң сиясәтлиригә қарши чиқип бақмиған юқири дәриҗилик уйғур әмәлдарлири болғандин ташқири йәнә, тәтқиқатчилар, нахшичилар, шаирлар, карханичилар вә оқуғучиларниңму барлиқи, уларниң тутқун қилинишиға сәвәб болған ортақ амилниң уларниң уйғур тилида сөзләйдиған яки язидиған болуши вә яки башқа усуллар билән өзлириниң мәдәнийәт мираслирини қоғдашқа күч чиқарғанлиқида икәнликини тәкитлигән.

У мақалисидә «мана мушуниң өзи бүгүнки шинҗаңда ‹икки йүзлүк' адәм дәп бәлгә қоюлуш үчүн йетәрлик болуп қалди. Илгири уйғур мәдәнийитиниң садаси дәп қаралған кишиләр һазир һөкүмәткә қарши һәрикәт қилиш билән әйибләнмәктә» дегән.

Патрик хәлзон радийомизға қилған сөзидә, хитай һөкүмитиниң уйғур зиялийлириға зәрбә бериштики сәвәб үстидә тохтилип мундақ деди: «чүнки бу кишиләр уйғур тили вә мәдәнийитиниң баянатчилири, униң қоғдиғучиси вә тәрәққиятини илгири сүргүчиләрдур. Хитай һөкүмитиниң һазирқи сиясити дәл уйғур тили вә мәдәнийитини йоқитиш болғанлиқтин хитай һөкүмити алди билән бу кишиләрни йоқитишимиз керәк, дәп ойлиди. Бу бир алдин пиланланған сиясәт, һәргизму тасадипийлиқ әмәс»

Патрик хәлзон мақалисидиму раһилә давут қатарлиқ уйғур зиялийлири учриған бу зиянкәшликни қандақтур «тәқдир» әмәс һалбуки хитайниң уйғур хәлқини җимиқтуруштики пиланлиқ истратегийәси, дәп әскәрткән.

У мушундақ җиддий бир пәйттә, чәтәлләрдики уйғурларниң өз мәдәнийитини қоғдап қелиш үчүн қолидин келишичә тиришчанлиқ көрситиватқанлиқини тәкитлигән вә мушу җәһәттә дуняниң һәрқайси дөләтлиридә яшаватқан уйғурлар қиливатқан китаб нәшр қилдуруш, балилар журнили чиқириш, мәдәнийәт мәркизи қуруш, уйғур музика ансамбили қуруштәк һәрикәтләрни бирму-бир тилға елип өткән.

У бизгә дегән сөзидә хәлқара җәмийәтниң уйғурларға қилалайдиған ярдими үстидә тохтилип: «әң муһими, уйғурлар мәсилисини сөзләштин тохтап қалмаслиқимиз керәк. Әтрапимизға қариғинимизда һәр күни бир йеңи мәсилә чиқип, дуня күн тәртипиниң тез сүрәт билән өзгириватқанлиқини көрүп туруптимиз. Өткәндә күн тәртипимиз корона вирус болғаниди. Әмдиликтә мана уму унтулуп кәтти. Әмма биз уйғур мәсилисини унтулдурмаслиқимиз керәк. Давамлиқ уни күн тәртипкә әкелиш үчүн һәммәйлән тиришчанлиқ көрситишимиз керәк».

Патрик хәлзон мақалисидә көрситишичә, шиветсийәдики етнографийә музейиға охшаш музейларда вә архипларда уйғурларға аит нурғун рәсимлик материяллар, гүннар ярриң қолязмилири топлими қатарлиқ қолязмилар, етнографийә топлими қатарлиқлар, шундақла йәнә әйни йилларда уйғур елигә барған миссионерлар вә башқа саяһәтчиләр язған күндилик хатирә вә китаблар сақлинип қалған болуп, һазир өз кимликини қоғдап қелиш үчүн тиришчанлиқ көрситиватқан уйғурлар үчүн шиветсийә музейлирида сақлинип қалған бу материялларниң әһмийити техиму зорайғаникән.

У мақалисидә бу архипларниң әһмийитини тәкитләп:

«Дунядики башқа бастурулған вә мустәмликә қилинған кишиләргә охшаш, кейинки әвлад уйғурларниң коллектип хатирисини йоқитиш хәвипи бар. Уйғур вәтинидә йүз бериватқан ишлардин елип ейтқанда, уйғурларниң шиветсийә архиплирида сақлиниватқан бу материялларға еришишиниң қулайлишиши уйғур хәлқи үчүн ғайәт зор қиммәткә игә болған кичик қәдәмләрниң бири. Чүнки у уйғурларни йилтизи, тарихи, тили вә мәдәнийитигә елип бариду.» Дегән.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт