«Террорлуққа қарши туруш қануни» мақуллинипла, гуаңҗуда уйғурларға ятақ бәрмәслик уқтуруши чиққан

Мухбиримиз ирадә
2015-12-29
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Коча чарлаватқан қораллиқ әскәрләр. 2014-Йили 31-июл, қәшқәр.
Коча чарлаватқан қораллиқ әскәрләр. 2014-Йили 31-июл, қәшқәр.
AFP

Хитай хәлқ қурултийи йәкшәнбә күни күчлүк муназирә қозғиған «террорлуққа қарши туруш қануни» ни рәсмий мақуллиди. Америка һөкүмити вә шундақла хәлқаралиқ кишилик һоқуқ органлири мәзкур қанунниң хитайда пуқралар әркинликиниң йәниму илгириләп дәпсәндә қилинишиға йол ечиши мумкинликини билдүрүп, бу һәқтики әндишилирини ипадә қилди. Дәл шу мәзгилдә, гуаңҗу шәһиридики меһманханиларниң сақчи идарисидин хитай миллитидин болмиған херидарларни қобул қилмаслиқ һәққидә уқтуруш тапшурувалғанлиқи оттуриға чиқти.

Хитай хәлқ қурултийи йәкшәнбә күни «террорлуққа қарши туруш қануни» ни қобул қилғанлиқини рәсмий елан қилғандин кейин, америка, явропа иттипақиға қарашлиқ бир қисим органлар вә шундақла һәрқайси кишилик һоқуқ органлири арқа-арқидин бу қанун һәққидики әндишилирини ипадә қилди. Америка дөләт ишлири министирлиқиниң баянатчиси марк тонер дүшәнбә күни қилған сөзидә америкиниң әлвәттә һәрқандақ шәкилдики террорлуқни қаттиқ әйибләйдиғанлиқини, әмма шуниң билән биргә хитайниң интайин кәң даиридики вә бәзи ениқсиз теримлар билән ипадиләнгән бу йеңи террорлуққа қарши туруш қануниниң хитайдики сөз-пикир әркинлики, йиғилиш-намайиш қилиш вә дини әркинликини техиму илгирилигән һалда чәклинишигә йол ечиши мумкинликини билдүрди.

У сөзидә һәрқайси әлләрниң хәлқара террорлуққа қарши күрәш билән пуқраларниң әркинликигә капаләтлик қилиш оттурисида тәңпуңлуқни сақлиши керәкликини әскәртти вә «пуқралар өзини әркин ипадә қилиштин вә учурдин чәкләнмәслики керәк» деди.

Һәрқайси хәлқара мәтбуатларда хитайниң террорлуққа қарши туруш қануниниң пуқралар болупму уйғур мусулманлириға қаритилған тәқиб вә чәклимини күчәйтиветиши мумкинлики мулаһизә қилиниватқан бир шараитта гуаңҗу шәһәрлик сақчи идарисиниң хитай миллити болмиған болупму ислами йосунда кийингәнләргә ятақ бәрмәслик һәққидә уқтуруш чиқарғанлиқи мәлум болди. 24-Декабир күни чиқирилған уқтурушта террорчилар «пичақ селинған узун сомка көтүрүвалған, ай-юлтузлуқ бәлгә чүшүрүлгән кийимләрни кийгән вә адәттә әтигәнлик намаздин кейин һуҗум қилидиған кишиләр» дәп тәсвирләнгән.

Истансимизниң гуаңҗу шәһиридики мәлум бир меһманханидин игилишичә, сақчи идариси йәнә меһманханиларға уйғурларни қобул қилмаслиқни буйруқ қилған. Бу меһманхана хадими мундақ дәйду:
«Шинҗаң кимлики барлар йетишқа болмайду, қобул қилалмаймиз. Хитай болса болувериду. Лекин хитай болмиған башқа аз санлиқ милләт болса қобул қилинмайду. Бу бәлгилимә қачанғичә иҗра қилиниду, биз билмәймиз. Қачан уқтуруш йеңи уқтуруш тапшуруп алғучә бу бәлгилимә давам қилиду. Әгәр «шинҗаңлиқларни қобул қилсаңлар болиду» дәп уқтуруш кәлсә, бизму қобул қиливеримиз.

Бу меһманхана хадими гуаңҗу шәһиридики башқа меһманханиларниңму бу уқтурушқа асасән бирдәк шинҗаңлиқларни қобул қилмайватқанлиқини билдүрди.

Хитай һөкүмити уйғур районида йүз бериватқан қаршилиқ һәрикәтлирини «террорлуққа вә хәлқара җиһад» һәрикитигә бағлап кәлгән. Бирақ чәтәлләрдики уйғур тәшкилатлири болса бундақ қанлиқ вәқәләргә хитай һөкүмитиниң уйғурларға қаратқан кәмситиш, айримичилиқ вә зулум сиясәтлириниң сәвәб болуватқанлиқини илгири сүриду. Дуня уйғур қурултийи баянатчиси дилшат ришит бу һәқтә билдүргән ипадисидә хитайниң террорлуққа қарши туруш қанунини уйғурларға қаритилған һуҗум вә бесимни қанунийлаштуруш үчүн қоллинидиғанлиқини билдүргән иди.

Террорлуққа қарши туруш қануни һәрқайси телефон вә интернет-учур ширкәтлириниң һөкүмәт билән хусусий учурларни ортақлишиши, барлиқ почта йолланмилириниң игисиниң кимликлириниң тәкшүрүлүши, дөләт миқясида «террорлуққа қарши туруш истихбарат йиғиш мәркизи» қуруш, террор гумандарлирини саяһәттин чәкләш вә тәкшүрүшкә елиш, террорлуқ һәрикәтлириниң тәпсилатлирини ашкарилимаслиқ вә ашкарилиғанларни җазалаш дегәнгә охшаш нурғун диққәт қозғайдиған маддилар йәр алған. Униңда һәм барлиқ пуқралар вә органларниң хитай һөкүмитиниң террорлуққа қарши туруш қанунини қоллиши вә һәмкарлишиши шәрт қошулған.

Чәтәлләрдики көзәткүчиләр болса юқиридикигә охшаш интайин кәң даирә вә мәнигә игә бу маддиларниң хитай һөкүмитигә өзи яқтурмайдиған һәрқандақ иш вә һәрикәтни террорлуққа четип туруп зәрбә бериш имкани яритидиғанлиқини билдүрүшмәктә.

Австралийәлик хитай ишлири мутәхәссиси җәймис лейболд бу һәқтә с н н телевизийисигә қилған сөзидә мундақ деди: «хитай һөкүмити вә ахбаратлири террорлуқ сөзини уйғурларға, тибәтләргә вә шундақла хитай һөкүмитиниң сиясәтлири билән охшаш көз қарашта болмиған кишиләргә ишлитип кәлмәктә. Биз хитайниң техи йеқинда фирансуз журналист урсула готейир хитай һөкүмитиниң уйғур елидики сиясәтлирини тәнқид қилғанлиқи үчүн «террорлуққа һесдашлиқ қилғучи» дәп қариланғанлиқини көрдуқ, хитай һәтта далай ламаниму террорлуқни қарши алғучи, дәйду. Йиғип кәлгәндә, хитайниң террорлуқ сөзигә бәргән мәниси вә уни ишлитиш орни хәлқарадин пәрқлиқ»

Җәймис лейболд сөзидә йәнә, ши җинпиңниң бу қанунни елан қилиш арқилиқ хәлқарадики террорлуққа қарши күрәш вәзийитидин пайдилинип туруп, дөләт ичигә қаратқан қамалини күчәйтиш мәқситигә йәтмәкчи болуватқанлиқини билдүрди.

Мәзкур қанун хәлқара кишилик һоқуқ органлириниңму тәнқидигә учриди. Хәлқара әркинлик сарийи бу һәқтә елан қилған язма баянатида мундақ деди :

«Мәзкур террорлуққа қарши туруш қануни хитай һөкүмитиниң пикир әркинликини вә өктичиләрни террорлуққа қарши туруш нами астида чәкләшкә урунуши болуп һесаблиниду. Бу йеңи қанун хитай һөкүмитиниң аллиқачан интайин зор болған тинчлиқпәрвәр пуқраларни тәқиб қилиш, чәклимини күчәйтиш һоқуқини йәниму күчәйтиду. У даириләргә журналистларни, паалийәтчиләрни вә етник вә дини аз санлиқларни түрмигә қамайдиған қануний асас яритип бериду. Бу ши җинпиң һөкүмити астида хитайдики бесимниң вә хитай пуқралириниң асасий һоқуқлириға қаритилған дәпсәндичиликниң артқанлиқини йорутуп бериду»

Хитай һөкүмитиниң авази һесаблинидиған «шинхуа агентлиқи» болса сәйшәнбә күни баш мақалә елан қилип, американиң вә башқа хәлқаралиқ органларниң тәнқидлирини әйибләп, «бу, хитай пуқралирини террорлуқ һуҗумлардин қоғдашқа қаритилған пәрқлиқ муамилини вә қош өлчәмни көрситип турмақта» дәп язди.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт