Bezi xelq'ara tébbiy teshkilatlar xitayning adem ichki organlirini köchürüsh qurultiyini bayqut qilghan

Muxbirimiz erkin
2014-11-05
Élxet
Pikir
Share
Print
Xenzu doxtur wang wényi xitaydiki organ tijariti toghrisida amérikida doklat bermekte.
Xenzu doxtur wang wényi xitaydiki organ tijariti toghrisida amérikida doklat bermekte.
AFP

Xitayning yéqinda échilghan "Junggo adem ichki ezalirini köchürüsh memliketlik qurultiyi" dunya ichki eza köchürüsh jem'iyiti, adem ichki ezalirini mejburi köchürüshke qarshi xelq'ara doxturlar teshkilati qatarlar organlarning bayqut qilishigha uchrighan.

Qurultayning émbargogha uchurushida xitayning dawamliq tébbiy exlaq ölchimige xilapliq qilghanliqi, ölümge höküm qilin'ghan mehbuslarning bolupmu falun'gongchilar we Uyghur siyasiy mehbuslirining ichki ezalirini mejburi köchürüshni toxtatmighanliqi asasliq rol oynighan.

Mejburi ichki eza köchürüshke qarshi xelq'ara doxturlar teshkilati bayanat élan qilip, xelq'ara teshkilatlarni 29‏-öktebir xangjuda échilghan 3 künlük qurultayni bayqut qilishqa chaqirghan idi. Mezkur organ bayanatida, bu qurultayning ichki eza köchürüsh mesilisidiki qa'ide -tüzümi tébabetchilik kespiy we uning ghayisige pütünley xilap, dep tekitligen.

Xitayda ölümge mehkum qilin'ghan mehbuslar we wijdan mehbuslirining ichki ezalirini mejburi éliwélip köchürüsh ichki eza köchürüshning normal yoligha aylinip qalghanliqini eskertip, bu wijdan mehbuslirining ichide xristi'anlar, Uyghurlar, tibetler, falun'gongchilar barliqini we bu usul 15 yildin artuq waqittin buyan dawam qilip kéliwatqanliqini tekitligen.

Mezkur organ bayanatida yene, "Xitayning ichki eza köchürüsh meshghulatini özgertish üchün küresh qilish nöwette yenila jiddiy hem zörür mesile. Biz kespiy tébbiy xadim bolush süpitide omumi yüzlük lenetke mehkum bu qanunsiz ichki organ teminlesh meshghulatigha derhal xatime bérishke küch chiqirish, mehbuslarning ichki ezasini köchürüsh qilmishi pütünley toxtighan'gha qeder xitayning ichki eza köchürüsh pa'aliyitini qollimasliq bizning exlaqiy burchimiz" dégen.

Kanadaliq kishilik hoquq pa'aliyetchisi, qetli'am" namliq kitabning aptori étan gutman, xitayda siyasiy mehbuslarning ichki ezalirini mejburi élip köchürüsh meshghulati eng burun Uyghur élide bashlan'ghanliqini bildüridu. Uning körsitishiche, Uyghur siyasiy, diniy mehbuslirining ichki ezalirini élish 1997‏-yili 5‏-féwral "Ghulja weqesi" de yuqiri pellige chiqqan.

U, amérika dölet mejlisining bir kishilik hoquq komitéti chaqirghan bir qétimliq guwahliq bérish yighinida ürümchi tömüryol doxturxanisining sabiq doxturi enwer toxtining guwahliq sözini neqil keltürüp: bu xil ölüm jazasi siyasiy mehbuslargha omumi yüzlük ishlitilgen. Ölümge mehkum qilin'ghanlarning chéchi normalda chüshürüwétilsimu, lékin ularning chéchi saqlap qélinatti. Biraq enwerde doxturlarning 1997‏-yili yüz bergen ghulja weqesige qeder siyasiy, diniy mehbuslarning ichki ezalirini élip köchürgenlikige da'ir ishenchlik delil bar, dégen.

Xitayning mehbuslar ichki ezasini mejburi köchürüsh mesilisi yéqinqi yillardin buyan xelq'ara jem'iyetning diqqitini jelp qilishqa bashlidi. Yawropa ittipaqi 2013‏-yili qarar chiqirip, xitaydin mehbuslarning ichki ezasini éliwélishqa xatime bérishni telep qilghan.

Amérika awam palatasi tashqi ishlar komitéti bu yil 8‏-ayda maqullighan 218 ‏-nomurluq qararida, falun'gongchilarning, wijdan mehbuslirining we bashqa diniy hem étnik az sanliq millet mehbuslirining ichki ezalirini élip köchürüshni toxtitishqa chaqirghan.

21‏‏-Öktebir, kanada parlaméntining bir kishilik hoquq komitéti mezkur mesile heqqide guwahliq bérish yighini chaqirghan. Yighinda kanada parlaménti kishilik hoquq komitétining re'isi skot ré'id, xitayning ichki eza üchün siyasiy we wijdan mehbuslirini öltürüwatqanliqini agahlandurup, "Héchkim mesilining xaraktéri we kölimidin jiddiy rewishte guman qilmaydu. Buningda 'inkar qilinish éhtimalliqi' qalmidi" dégen.

Bu qétimqi guwahliq bérish yighinida étan gutman, deymon noto qatarliq pa'aliyetchi, mutexessisler guwahliq bergen bolup, étan gutman, yéqinqi 20 yildin béri xitayda tébabetchilik exlaqiy qattiq nacharlashqanliqini agahlanduridu.

U, kanada axbaratigha qilghan sözide xitay ölümge buyrughan mehbuslarni doxturlar öltüridighanliqini tekitlep: biz xitayda ötken 20 yildin buyan tébabetchilik exlaqiy qattiq nacharlashqanliqini körduq. Xitayda ölüm jazasi izchil yuqiri nisbetni igilep keldi. Xitayda kishilik hoquq mesilisi barliqini biz hemmimiz bilimiz. Bu yéngiliq emes. Lékin ötken 10-15 yilda nurghun mexpiy ölüm jazalirining élip bérilghanliqi bir yéngiliq. Ölümge mehkum qilin'ghanlar bu diniy, siyasiy mehbuslarni hetta xitayning müjmel qanuni boyichimu ölümge mehkum qilish ketmeytti. Lékin ölümge mehkum qilindi. Biraq ularni ölümge doxturlar mehkum qildi, dégen.

Nöwette, xitayning siyasiy mehbuslar ichki ezalirini mejburi köchürüsh meshghulati xelq'ara mesilige aylan'ghan bolsa, buningda hazir en'gliyede turushluq Uyghur pa'aliyetchi, ürümchi tömüryol doxturxanisining sabiq doxturi enwer toxtining roli zor. U bu mesilini dunyagha ashkarilighan asasliq guwahchilarning biri.

U, siyasiy mehbuslarning ichki ezasini mejburi élip köchürüsh kéyin Uyghurlardin falun'gongchilargha ötkenlikini bildürüp, buningda ichki ezagha éhtiyajning köplüki, falun'gongchilarning sanini jiqliqi we tamaka, haraq ichmeydighanliqi muhim rol oynighanliqini bildürdi.

Enwer toxti mundaq dédi: bu bel baldur bashlan'ghan, bu 1988-90-yilliridin bashlan'ghan nerse. Shu chaghda bizning wetende shundaq paranglar bolatti. Palanchining balisi yitip kétip nechche yadin kéyin tépiliptiken, bir börikini oghrilap kétiptu, dégen gepler bolatti. Ular bu ish bir az yoligha kirgendin kéyin uni dunyagha sétishqa bashlidi. Dunyada buninggha éhtiyaj bek küchlük bolghachqa falun'gongchilargha ötti. Falun'gongchilargha ötüp kétishning yene bir sewebi, bizning Uyghurlar unche-munche chékip qoyidu, ichip qoyidu. Chékip-ichkenlerning jigirining süpiti unchilik yaxshi bolmaydu. Mushu ikki seweb bilen ular falun'gongchilarni asas qilidighan boldi. Chünki, falun'gongchilarning sani köp, bir. Ikkinchisi, ular tamaka chekmeydu, haraq ichmeydu.

Dunya ichki eza köchürüsh jem'iyiti bolsa xitay ichki eza köchürüsh qurultiyining 2013‏-yili 11‏-aydiki xangju yighinida bergen wedisini ijra qilmighanliqini ilgiri sürüp, bu qétimqi xangju qurultiyini bayqut qilghan. Xitayning ötken yilqi xangju qurultaygha dunya ichki ichki eza köchürüsh jem'iyitining re'isi franshis délmonika qatniship, xitay terep bilen "Xangju xitabnamisi" ni imzalighan.

Lékin enwer toxtining qarishiche, xitayda ichki eza köchürüsh tijariti teptish, sot, doxturxana, edliye we herbiyler arilashqan zor torsiman tijaret. Shunga, uning uning derhal toxtitilishi intayin müshkül bir mesile.

U mundaq dédi: bu resmiy tor sheklide pütün xitaygha tarqilip ketti. Buninggha mes'ul bolghan eng yuqiri bashliqi jaw yongkang. Uningdin ötüp ketse jyang zémin'gha tutishidu. Bu nahayiti chong tijaretke aylinip ketti. Emdi kélip buni toxtitish bulargha tes kéliwatidu. Chünki bu tijaretning paydisi nahayiti yuqiri bolghachqa, ochuq-ashkara qiliwatqanni toxtatsimu, yoshurun qilidighanlar toxtimaydu. Yene bir seweb shi jinping bilen jyang zémin pétishalmaydu. Shunga jyang zémin qolidin kélidighan tosqunluqlarni qiliwatidu. Mushu ikki sewebtin ular 6‏-ayda buni toxtitimiz, dégen wediside turalmighini shu.

Xitay terep "Xangju xitabnamisi" da bu yil 7‏-aydin burun xitayda mehbuslarning ichki ezasini mejburi köchürüshke xatime béridighanliqini wede qilghan. Biraq xitay bu wedisini emelge ashurmighan. Chet'eldiki axbaratlar, dunya ichki eza köchürüsh jem'iyiti xitayning bu yilliq qurultaygha qatnashmighanliqini xitayning wediside turmighanliqigha baghlash chüshendürmekte.

Toluq bet