Mutexessisler xitayning organ oghriliqigha baghlan'ghanlarni jazalashni telep qildi

Muxbirimiz gülchéhre
2020-03-11
Élxet
Pikir
Share
Print
Amérika dölet mejliside échilghan "Xitayda dawamlishiwatqan adem ichki ezaliri oghriliqi we uning ispatliri" témisidiki muhakime yighinidin körünüsh. 2020-Yili 10-mart, washin'gton.
Amérika dölet mejliside échilghan "Xitayda dawamlishiwatqan adem ichki ezaliri oghriliqi we uning ispatliri" témisidiki muhakime yighinidin körünüsh. 2020-Yili 10-mart, washin'gton.
RFA/Gülchéhre

10-Mart küni, amérika paytexti washin'gton'gha jaylashqan amérika dölet mejliside, xitaydiki mejburiy adem ichki ezalirini köchürüshni axirlashturush xelq'ara birleshmisi, kommunizmning ziyankeshlikige uchrighanlar xatire fondi, Uyghur kishilik hoquq qurulushidin ibaret 3 xelq'araliq teshkilat birliship orunlashturghan "Xitayda dawamlishiwatqan adem ichki ezaliri oghriliqi we uning ispatliri" témisidiki muhakime yighini muweppeqiyetlik échildi. Yighinda xitayda qanunsiz we mejburiy organ, yeni adem ichki ezalirini köchürüshning dawamlishiwatqanliqi toghrisida ispatlar otturigha qoyuldi.

Kommunizmning ziyankeshlikige uchrighanlar fondining alaqe ishliri mudiri kristina olniy, xitay tetqiqati teshkilatining xitayshunas mutexessisi étan gutman muhakimige riyasetchilik qildi.

Aldi bilen uzun yillardin buyan xitaydiki qanunsiz adem ichki ezalirini köchürüsh qilmishlirini eyibleshte eng küchlük pikirini saqlap kelgen amérika awam palatasi qarmiqidiki tashqi ishlar komitéti ezaliridin palata ezasi kristofér simis söz qildi. U nuqtiliq qilip "Ilgiri xitay hökümiti özining türmidiki siyasiy jinayetchiler we falun'gong muritlirining ichki organlirini mejburiy éliwélish qilmishini yoshurup we inkar qilip kelgen bolsa, bu heqtiki doklat we pakitlar aldida axiri 2015-yili 'biz ölüm jazasigha buyrulghan jinayetchilerning ichki organlirini élishni resmiy toxtattuq' dep élan qilish bilen özining chong yalghanchiliqini ashkarilap qoydi. Nöwettiki pakitlar shuni körsitip turuptiki, xitay hökümitining bu rezilliki we yalghanchiliqi dawamlashmaqta" dep körsetti.

Yighinda kommunizmning ziyankeshlikige uchrighanlar fondining xitayshunas tetqiqatchisi mettow robértson, özining bashchiliqida en'gliyediki adwokatlar we kishilik hoquqni himaye qilghuchilardin teshkil tapqan "Xitay tetqiqati munbiri" ning 1-marttiki xitaydiki qanunsiz organ oghriliqi we adem öltürüshke da'ir pakitlar toghrisidiki doklati heqqide qisqiche tonushturush berdi.

Doklatta körsitilishiche "Ichki ezalar oghriliqi xitayda 20 yildin buyan dawam qilmaqta. Nöwette bolsa xitaydiki ichki ezalar éhtiyaji Uyghurlar we falun'gong muritlirini nishan qilmaqta" dep körsitilgen. Doklatning axirqi xulase qismida ilgiri sürülüshiche, 3milyonlighan Uyghurlar solan'ghan yighiwélish lagérlirida, barliq tutqunlarning qan we gén ewrishkilirining élin'ghanliqi, omumyüzlük salametlik tekshürülüp, tutqunlar üstidin mexsus salametlik arxipi turghuzulghanliqi qatarliq nurghun pakitlar xitayning bu lagérlarni "Ichki ezalar bankisi süpiti" de qolliniwatqanliq éhtimalliqining yuqiriliqini körsitidighan muhim amillar iken.

Matéw p. Robértson yighindiki doklatida "Shinjangdiki keng kölemlik yighiwélish lagérlirining qurulush sewebi, xitay doxturxanilirida téz sür'ette ezalarning ishlitilishi, lagérlardiki Uyghurlarning salametlikini bahalashqa mas kélidighan qan tekshürüsh we fizikiliq sinaqlarning omumyüzlük qiliniwatqanliqi bilen asanla aydinglishidu" dédi.

Uning otturigha qoyushiche, xitayda tajsiman wirusi yamrawatqan hazirqi mezgil ulardiki adem ezalirigha bolghan éhtiyaj hessilep ashqan bir waqitqa toghra kélidiken. Bundaq ehwalda shübhisizki téximu köp lagér mehbuslirining buninggha qurbanliq qilinip kétishi éhtimalgha bekmu yéqin iken.

Yighin'gha alahide teklip bilen qatnashquchilardin Uyghur kishilik hoquq qurulushining xelq'ara munasiwet diréktori lu'isa gréw, xitaydiki organ köchürüshni axirlashturush xelq'ara birleshmisining ijra'iye mudiri sus xugés, amérika xelq'ara diniy erkinlik komitétining mu'awin re'isi nadin maynza qatarliqlar xitaydiki organ, yeni adem ichki ezaliri sodisining ehwali we sotsiz öltürüshke taqabil turush üchün amérikida we xelq'arada jiddiy chare-tedbir qollinishni teshebbus qilidighan muhim pikirlerni otturigha qoydi.

Yighinda yene falun'gung muriti we xitaydiki mejburiy emgek lagérining hayat shahiti yü ming xitaydiki emgek lagérliridiki falun'gongchilar, Uyghurlar we wijdan mehbuslirining qanunsiz ichki organ köchürüshning qurbani boluwatqanliqi heqqide ispat berdi. U yene özining xitaydiki organ köchürüsh opératsiyesi qiliwatqan doxturxanilarda mexpiy halda sin'gha alghan muhim ispatliq widiyolarni yighin qatnashquchilar bilen ortaqlashti.

Uyghur kishilik hoquq qurulushi tetqiqatchisi zubeyre shemshidin xanim, xitayning Uyghur élidiki yighiwélish lagéridin qutulup chiqqan lagér shahiti méhrigül tursun'gha wakaliten, özi shundaqla barliq tutqun qilin'ghan Uyghurlarning lagérgha élip bérilishtin burun mejburiy toluq beden tekshürüshtin ötidighanliqi, ulardin qan élinidighanliqi, namelum okul we dorilar qollinilghanliqi, shundaqla yash we saghlam türmidashlirining chaqirilghandin kéyin tuyuqsizla ghayib bolidighanliqigha shahit bolghanliqidek ehwallar heqqide bergen ispatliq bayanlirini oqup ötti.

Washin'gton uniwérsitétining xitay qanun mutexessisi proféssor donald klarkning muhakimide otturigha qoyghan muhim nuqtisi bolsa: "Xitay mejburiy adem ichki ezalirini yötkeshke qarshi siyaset turghuzushni tewsiye qilmaydu, emma bu ré'alliq éniq otturigha qoyulup békitilgendin kéyin, siyaset tebi'iyla otturigha chiqidu. Eger xitaydiki mejburiy organ köchürüshke da'ir bu pakitlargha estayidil mu'amile qilip buni kötürüp chiqishni ilgiri sürmigende, bir zhurnalist yaki kishilik hoquq pa'aliyetchisi bolush süpiti bilen özining mes'uliyitini ada qilalmighan bolidu" dégenlerdin ibaret.

Muhakime munbirige riyasetchilik qilghan xitaydiki mejburiy organ köchürülüshni axirlashturush xelq'araliq birleshmisining tashqi munasiwet diréktori krstina olniy muhakimini: "Biz bügün awam arisida uzun muddet dawamlashqan so'alning jawabini yuqiri awazda we nahayiti éniq angliduq: xitayda ichki eza yighish mejburiy élip bérildimu? jawab shundaq! élip bérildi" dep yekünlidi.

Mezkur muhakimige londondin kélip qatnashqan étan gutman "Yéngi junggoni yoqitish" we "Boghuzlash" qatarliq kitablarning aptori bolup, u on yildin artuq waqit mexsus xitaydiki mejburiy ichki eza yötkesh jinayetliri heqqide tetqiqat bilen shughullinip kelgen. U yéqinqi yillarda Uyghur qatarliq musulman milletlerning xitayning organ sodisi qurbani qiliniwatqanliqigha da'ir ispat toplighan bolup, u özining toplighan ispatliq matériyallirini Uyghurlarning mejburiy organ yötkesh opératsiyeliri üchün qurbanliq qiliniwatqanliqining ispati bolalaydu dep qaraydighanliqini otturigha qoyup mundaq dédi: "Men qazaqistanda ziyaret qilghan lagér shahitlirining guwahliq bérishiche ulardin qan élin'ghan, salametlik tekshürüshtin ötken. Ular lagérda tuyuqsiz chaqirtilip yoqap ketkenlerning yash qizlar ikenlikini éytishti. Men ularning chaqirtilip élip kétilishide belkim bashqa sewebler bolush éhtimalliqini otturigha qoyup, 'ular chirayliqmidi' dep sorap kördüm. Emma ular élip kétilgenler körümsiz bolsimu emma hemmisi 25 yashtin 35 yashqiche hemde bir qeder saghlam bolghanliri ikenlikini bildürüshti. Démek bularning yéshi we alahidilikliri organ yötkeshke eng muwapiq katégoriyedikilerdur".

U yene lagérlardiki ichki eza yötkesh qurbanlirining asasen Uyghurlar bolush éhtimalliqni tekitlep mundaq dédi: "Qazaq shahitlardin yighqan istatéstikamda, lagérda tuyuqsiz bir axshamda chaqirtilip yoqap kétidighanlar bir qamaq öyidin her ayda 5, 10din toghra kélidu. Shundaqla ular qazaq emes Uyghurlar ikenlikini éytishti. Ige chiqidighan bir döletning bolghanliqi lagérda qazaqlarni organ yötkeshning qurbani bolushtin qutquzup qéliwatqanliq éhtimalliqi bolushi mumkin."

Falun'gung muriti we xitaydiki mejburiy emgek lagérining hayat shahiti yü ming lagérdiki üch milyon Uyghurning xitay emeldarlirighimu mejburiy organ köchürüsh opératsiyeliridiki teyyar olja boluwatqanliqigha bolghan endishisini bildürüp mundaq dédi:

"Xitay metbu'atliri ötken hepte wuxen wirusi yuqturuwalghan ikki 'teleylik' bimarning töt kün saqlapla öpke almashturush opératsiyesi qildurush arqiliq saqiyip qalghanliqini xewer qildi. Bundaq téz waqitta mas kélidighan ichki eza menbesi lagérlardiki Uyghur tutqunlarning ichki ezaliri bolushi mumkin. Xitayda wuxen wirusidin yuqumlan'ghan nurghun yuqiri derijilik emeldarlar organ yötkesh arqiliq saqiyip kétimiz dep téximu küp Uyghurlarni qurbanliq qilishi éniq. Ular yalghuz bigunah Uyghurlargha yaki xitay puqralirigha ziyankeshlik qiliwatqan rezil küch bolmastin pütün insaniyetning düshmini, pütün dunya birlikte xitay kommunistlirining insan qélipidin chiqqan jinayetlirini jiddiy halda tosushimiz shert"

10-Mart küni échilghan "Xitayda dawamlishiwatqan ichki ezalar oghriliqi we uning ispatliri" témisidiki muhakime munbirige qatnashqan barliq tetqiqatchi mutexessisler yighin axirida, amérika hökümitidin ortaq halda xitaydiki qanunsiz adem organ köchürüshke qatnishiwatqan doxturxana, saqchi orunlirini öz ichige alghan barliq orunlar, doxturxana we kespiy xadimlar, bi'o-téxnika shirketliri, uniwérsitétlar we institutlarning xitay bilen alaqilik türlirini tekshürüsh, amérikadiki kespiy orunlarning xitaydiki barliq alaqilishish we köchürüsh opératsiyesini pütünley toxtitishni jiddiy telep qildi.

Toluq bet