Kériye héytgah jamesining shimaliy ishikining chéqiwétilgenliki ilgiri sürüldi

Muxbirimiz erkin
2019-04-24
Élxet
Pikir
Share
Print
Uyghur aptonom rayonidiki lagérlarni közitip kéliwatqan chet'eldiki xitay közetküchi shawén jang öz maqaliside qoyghan kériye héytgah jamesining süriti. 2019-Yili 2‏-aprél.
Uyghur aptonom rayonidiki lagérlarni közitip kéliwatqan chet'eldiki xitay közetküchi shawén jang öz maqaliside qoyghan kériye héytgah jamesining süriti. 2019-Yili 2‏-aprél.
Social Media

Kériye nahiyesidiki héytgah jamesi Uyghur rayonidiki tarixiy eng uzun, kölimi chong we medeniyet yadikarliq qimmiti zor bolghan meschitlerning biri bolup, chet'el taratqulirida 800 yilliq mezkur jamening yéqinda ghayib bolghanliqi, uning chéqiwétilgen bolushi mumkinliki ilgiri sürülgen idi. Bu xewerni eng burun kanadadiki xitay pa'aliyetchi shan jang otturigha qoyghan. Lékin yéngi bayqalghan uchurlarda, jamening asasi zalining saq ikenliki, peqet uning 1990‏-yillirida qayta sélin'ghan shimaliy ishikining chéqiwétilgenliki ilgiri sürülmekte.

Shawén jang Uyghur aptonom rayonidiki lagérlarni közitip kéliwatqan chet'eldiki xitay közetküchi bolup, u 2‏-aprél küni gugil yer shari sün'iy hemrah süretlirini tekshürüp, kériyediki héytgah jamesining ghayib bolghanliqini ilgiri sürgen.

Lékin shawén jang 23‏-aprél küni ijtima'iy taratquda mezkur jame heqqidiki eng yéngi tekshürüsh netijisini élan qildi. Uning ilgiri sürüshiche, kériye héytgah jamesining pütünley chéqiwétilgenliki heqqidiki uchur toghra emesken. U, kériye héytgah jamesining asasi ibadet zali chéqilmighanliqi, lékin uning shimaliy ishikining 2018‏-yili 5‏-aydin burun chéqiwétilgenlikini ilgiri sürgen.

Shawén jang yéqinda ziyaritimizni qobul qilghanda mundaq dégen: "Men bir xitay sayahetchining bu nahiyege sayahetke bérip u meschitni tapalmighanliq uchurini kördüm. Men bu uchurni körüp, sün'iy hemrah resimlirini axturup, heqiqeten bu qurulushning ghayib bolghanliqini bayqidim. Qarisam, heqiqeten bu qurulush ornida yoq turidu. Men bashqa tor bétide bu kishining bu qurulushni tapalmighanliqini yazghanliqini kördüm. Bu qurulush bar waqtida süret 2017‏-yili 11‏-ayning 2‏-küni tartilghan. Bu qurulush ghayib bolghan waqtidiki süret 2018‏-yili 5‏-ayda tartilghan. Yeni 2017‏-yili 11‏-ayda bu qurulush ornida bar idi. Uning ghayib bolghanliqi éniq, emma uning nege ketkenlikini bilmidim."

Biz mezkur uchurni éniqlash jeryanida kériye nahiyesige téléfon qilip, bu jamening ghayib bolghan yaki bolmighanliqini sürüshtürgen iduq. Alaqidar tarmaqlar so'allirimizgha jawab bérishni ret qilghan bolsimu, emma kériye héytgah jamesining bir qanche yüz métir nérisidiki bir méhmanxanining nöwetchi xadimi hazirqi orunda jamening yoqlighini bildürgen. Emma u özining bu yerde pütün jameni yaki uning ishikini közde tutuwatqanliqigha éniqlima bermigen idi.

Bu nöwetchi xadim mundaq dégen: "Yaxshimusiz, shundaq, bu jéjyang méhman sariyi. Siz bayam bir qétim téléfon qilghan'ghu, deymen. Bayam men bashqilardin sürüshtürdüm, bu meschit bizning bu yerge xéli yéqinken. Birqanche yüz métir kélidu, deydu. U chéqiwétildighu, deymen. Méning bu yerge kelginimge bir qanche ay boldi. Bir qanche aydin béri yoqti. Men kelgende yoq iken."

Kériyediki héytgah jamesining peqet ishikining chéqiwétilgenliki eng burun en'gliyediki "Béllingket" namliq bir torning xewiride ilgiri sürülgen. Mezkur tor sün'iy hemrah resimlirini analiz qilip, jamening asasi ibadet zalining chéqilmighanliqini bildürgen idi.

Bu xewer deslepki künlerde xelq'ara axbaratning bek diqqitini qozghimighan bolsimu, emma 15-aprél küni firansiye paytexti parizhdiki büwi meryem chérkawi (Notre Dame) ning köyüp kétishi bilen bu xelq'ara taratqularning diqqitini tartqan. Chünki, mezkur jame gherb binakarliq sen'itining güzelliki mujessemleshken büwi meryem chérkawi bilen oxshash dewrde sélin'ghan idi. Hazir se'udi erebistanda turushluq zhurnalist we diniy zat muhemmet yüsüp qarimining bildürüshiche, mezkur jame se'idiye döliti zamanida bir qétim kéngeytilgen bolup, uning échilish murasimigha sultan abdulla xan qatnashqan iken.

Muhemmet yüsüp gharim yene bu jamening shimaliy ishiki yéqinqi yillarda yasalghanliqini, yerlik da'irilerning ishikni "Bek égiz bolup kétiptu" dep uning üstini alduruwetkenlikini bildürdi. Kanadadiki shawén jangning ilgiri sürüshiche, sün'iy hemrah süretliride da'irilerning kériye nahiye baziridiki sheher restilirini chéqip tashlap, pütünley özgertilgenliki körünüp turidiken. U héytgah jamesining shimaliy ishikining ghayib bolushi xitayning bu rayondiki muqimliq siyasitige alaqidar bolushi mumkinlikini bildürdi.

Shawén jang mundaq deydu: "Kériye nahiyesining xeritisidin qarighanda, kériyening kona sheher restilirining hemmisi dégüdek chéqiwétilgen. Bu belkim kona sheher restilirini qayta özgertip qurush pilanining bir qismi bolushi mumkin. Kona sheher restilirini özgertish pilani belkim Uyghurlarni téximu qattiq bashqurup, muqimliqni qoghdash xizmitining éhtiyajigha maslishishni chiqish qilghan bolushi mumkin. Aldinqi küni 'wol-strét zhurnili géziti' ürümchining Uyghurlar köprek olturaqlashqan kona sheher rayonini özgertip quruluwatqanliqini xewer qildi. Buning xaraktérimu oxshash bolushi mumkin. Elwette, bu muqimliq siyasitining bir qismi. Chünki kona sheherlerni bashqurush zamaniwi sheherlerni bashqurushqa qarighanda müshkül bolidu."

Tarixiy matériyallarda kériye héytgah jamesining 13‏-esirning deslepki yillirida sélin'ghanliqi qeyt qilinsimu, lékin xitayning resmiy hökümet melumatlirida we taratqu-uchurlirida uning tarixiy heqqide ziddiyetlik melumatlar bérilgen. Xitay döletlik diniy ishlar idarisining toridiki uchurda, mezkur jamening 1200‏-yillirida sélin'ghanliqi ilgiri sürülgen. Emma chingxu'a uniwérsitéti neshriyati qilghan "Shinjangdiki tarixiy binalarning xeritisi" namliq kitabta uning 1665‏-yili sélin'ghanliqi ilgiri sürülgen.

Tarixiy matériyallarda körsitilishiche, kériye héytgah jamesi 800 yilliq tarixida 7 qétim kéngeytilip qurulghan iken. Tarixiy matériyallarda mezkur jamening 1216‏-yili qara qitanlar teripidin bir qétim weyran qilin'ghanliqi, mongghullar, manjular we xitaylar hökümranliq qilghan kéyinki dewrlerde köp qétim buzghunchiliqqa uchrighanliqi qeyt qilinmaqta. Héyt-ayemlerde 16 ming adem héyt namizi oquyalaydighan mezkur jame 1999‏-yili "Aptonom rayon derijilik qoghdilidighan medeniyet yadikarliq orni" dep békitilgen idi.

Toluq bet