Керийә һейтгаһ җамәсиниң шималий ишикиниң чеқиветилгәнлики илгири сүрүлди

Мухбиримиз әркин
2019-04-24
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Уйғур аптоном районидики лагерларни көзитип келиватқан чәтәлдики хитай көзәткүчи шавен җаң өз мақалисидә қойған керийә һейтгаһ җамәсиниң сүрити. 2019-Йили 2‏-апрел.
Уйғур аптоном районидики лагерларни көзитип келиватқан чәтәлдики хитай көзәткүчи шавен җаң өз мақалисидә қойған керийә һейтгаһ җамәсиниң сүрити. 2019-Йили 2‏-апрел.
Social Media

Керийә наһийәсидики һейтгаһ җамәси уйғур районидики тарихий әң узун, көлими чоң вә мәдәнийәт ядикарлиқ қиммити зор болған мәсчитләрниң бири болуп, чәтәл таратқулирида 800 йиллиқ мәзкур җамәниң йеқинда ғайиб болғанлиқи, униң чеқиветилгән болуши мумкинлики илгири сүрүлгән иди. Бу хәвәрни әң бурун канададики хитай паалийәтчи шан җаң оттуриға қойған. Лекин йеңи байқалған учурларда, җамәниң асаси залиниң сақ икәнлики, пәқәт униң 1990‏-йиллирида қайта селинған шималий ишикиниң чеқиветилгәнлики илгири сүрүлмәктә.

Шавен җаң уйғур аптоном районидики лагерларни көзитип келиватқан чәтәлдики хитай көзәткүчи болуп, у 2‏-апрел күни гугил йәр шари сүний һәмраһ сүрәтлирини тәкшүрүп, керийәдики һейтгаһ җамәсиниң ғайиб болғанлиқини илгири сүргән.

Лекин шавен җаң 23‏-апрел күни иҗтимаий таратқуда мәзкур җамә һәққидики әң йеңи тәкшүрүш нәтиҗисини елан қилди. Униң илгири сүрүшичә, керийә һейтгаһ җамәсиниң пүтүнләй чеқиветилгәнлики һәққидики учур тоғра әмәскән. У, керийә һейтгаһ җамәсиниң асаси ибадәт зали чеқилмиғанлиқи, лекин униң шималий ишикиниң 2018‏-йили 5‏-айдин бурун чеқиветилгәнликини илгири сүргән.

Шавен җаң йеқинда зияритимизни қобул қилғанда мундақ дегән: «мән бир хитай саяһәтчиниң бу наһийәгә саяһәткә берип у мәсчитни тапалмиғанлиқ учурини көрдүм. Мән бу учурни көрүп, сүний һәмраһ рәсимлирини ахтуруп, һәқиқәтән бу қурулушниң ғайиб болғанлиқини байқидим. Қарисам, һәқиқәтән бу қурулуш орнида йоқ туриду. Мән башқа тор бетидә бу кишиниң бу қурулушни тапалмиғанлиқини язғанлиқини көрдүм. Бу қурулуш бар вақтида сүрәт 2017‏-йили 11‏-айниң 2‏-күни тартилған. Бу қурулуш ғайиб болған вақтидики сүрәт 2018‏-йили 5‏-айда тартилған. Йәни 2017‏-йили 11‏-айда бу қурулуш орнида бар иди. Униң ғайиб болғанлиқи ениқ, әмма униң нәгә кәткәнликини билмидим.»

Биз мәзкур учурни ениқлаш җәрянида керийә наһийәсигә телефон қилип, бу җамәниң ғайиб болған яки болмиғанлиқини сүрүштүргән идуқ. Алақидар тармақлар соаллиримизға җаваб беришни рәт қилған болсиму, әмма керийә һейтгаһ җамәсиниң бир қанчә йүз метир нерисидики бир меһманханиниң нөвәтчи хадими һазирқи орунда җамәниң йоқлиғини билдүргән. Әмма у өзиниң бу йәрдә пүтүн җамәни яки униң ишикини көздә тутуватқанлиқиға ениқлима бәрмигән иди.

Бу нөвәтчи хадим мундақ дегән: «яхшимусиз, шундақ, бу җеҗяң меһман сарийи. Сиз баям бир қетим телефон қилғанғу, дәймән. Баям мән башқилардин сүрүштүрдүм, бу мәсчит бизниң бу йәргә хели йеқинкән. Бирқанчә йүз метир келиду, дәйду. У чеқиветилдиғу, дәймән. Мениң бу йәргә кәлгинимгә бир қанчә ай болди. Бир қанчә айдин бери йоқти. Мән кәлгәндә йоқ икән.»

Керийәдики һейтгаһ җамәсиниң пәқәт ишикиниң чеқиветилгәнлики әң бурун әнглийәдики «беллиңкәт» намлиқ бир торниң хәвиридә илгири сүрүлгән. Мәзкур тор сүний һәмраһ рәсимлирини анализ қилип, җамәниң асаси ибадәт залиниң чеқилмиғанлиқини билдүргән иди.

Бу хәвәр дәсләпки күнләрдә хәлқара ахбаратниң бәк диққитини қозғимиған болсиму, әмма 15-апрел күни фирансийә пайтәхти париждики бүви мәрйәм черкави (Notre Dame) ниң көйүп кетиши билән бу хәлқара таратқуларниң диққитини тартқан. Чүнки, мәзкур җамә ғәрб бинакарлиқ сәнитиниң гүзәллики муҗәссәмләшкән бүви мәрйәм черкави билән охшаш дәврдә селинған иди. Һазир сәуди әрәбистанда турушлуқ журналист вә диний зат муһәммәт йүсүп қариминиң билдүрүшичә, мәзкур җамә сәидийә дөлити заманида бир қетим кеңәйтилгән болуп, униң ечилиш мурасимиға султан абдулла хан қатнашқан икән.

Муһәммәт йүсүп ғарим йәнә бу җамәниң шималий ишики йеқинқи йилларда ясалғанлиқини, йәрлик даириләрниң ишикни «бәк егиз болуп кетипту» дәп униң үстини алдурувәткәнликини билдүрди. Канададики шавен җаңниң илгири сүрүшичә, сүний һәмраһ сүрәтлиридә даириләрниң керийә наһийә базиридики шәһәр рәстилирини чеқип ташлап, пүтүнләй өзгәртилгәнлики көрүнүп туридикән. У һейтгаһ җамәсиниң шималий ишикиниң ғайиб болуши хитайниң бу райондики муқимлиқ сияситигә алақидар болуши мумкинликини билдүрди.

Шавен җаң мундақ дәйду: «керийә наһийәсиниң хәритисидин қариғанда, керийәниң кона шәһәр рәстилириниң һәммиси дегүдәк чеқиветилгән. Бу бәлким кона шәһәр рәстилирини қайта өзгәртип қуруш пиланиниң бир қисми болуши мумкин. Кона шәһәр рәстилирини өзгәртиш пилани бәлким уйғурларни техиму қаттиқ башқуруп, муқимлиқни қоғдаш хизмитиниң еһтияҗиға маслишишни чиқиш қилған болуши мумкин. Алдинқи күни ‹вол-стрет журнили гезити' үрүмчиниң уйғурлар көпрәк олтурақлашқан кона шәһәр районини өзгәртип қурулуватқанлиқини хәвәр қилди. Буниң характериму охшаш болуши мумкин. Әлвәттә, бу муқимлиқ сияситиниң бир қисми. Чүнки кона шәһәрләрни башқуруш заманиви шәһәрләрни башқурушқа қариғанда мүшкүл болиду.»

Тарихий материялларда керийә һейтгаһ җамәсиниң 13‏-әсирниң дәсләпки йиллирида селинғанлиқи қәйт қилинсиму, лекин хитайниң рәсмий һөкүмәт мәлуматлирида вә таратқу-учурлирида униң тарихий һәққидә зиддийәтлик мәлуматлар берилгән. Хитай дөләтлик диний ишлар идарисиниң торидики учурда, мәзкур җамәниң 1200‏-йиллирида селинғанлиқи илгири сүрүлгән. Әмма чиңхуа университети нәшрияти қилған «шинҗаңдики тарихий биналарниң хәритиси» намлиқ китабта униң 1665‏-йили селинғанлиқи илгири сүрүлгән.

Тарихий материялларда көрситилишичә, керийә һейтгаһ җамәси 800 йиллиқ тарихида 7 қетим кеңәйтилип қурулған икән. Тарихий материялларда мәзкур җамәниң 1216‏-йили қара қитанлар тәрипидин бир қетим вәйран қилинғанлиқи, моңғуллар, манҗулар вә хитайлар һөкүмранлиқ қилған кейинки дәврләрдә көп қетим бузғунчилиққа учриғанлиқи қәйт қилинмақта. Һейт-айәмләрдә 16 миң адәм һейт намизи оқуялайдиған мәзкур җамә 1999‏-йили «аптоном район дәриҗилик қоғдилидиған мәдәнийәт ядикарлиқ орни» дәп бекитилгән иди.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт