Ötkür ependining "Ili sulari" namliq shé'iri we manas deryasi boyidiki tarixiy milliy tragédiye

Muxbirimiz qutlan
2017-05-18
Élxet
Pikir
Share
Print
Sha'ir we yazghuchi merhum abdurehim ötkür. 1948-Yili (orni éniq emes)
Sha'ir we yazghuchi merhum abdurehim ötkür. 1948-Yili (orni éniq emes)
RFA/Qutlan

Merhum ötkür ependining a'ile arxipida saqliniwatqan xet-chekler, qolyazmilar we hazirghiche élan qilinmighan eserliri ichide "Ili sulari" namliq bir shé'ir alahide diqqet qozghaydu.

1949-Yilining yanwar aylirida yézilip hazirghiche metbu'atta élan qilinmighan bu shé'ir merhum ötkür ependining buningdin 68 yil ilgiri, yeni 20-esir tarixining hel qilghuch deqiqiliride turuwatqan Uyghur xelqining öz kélechiki heqqidiki azabliq so'allirigha béghishlan'ghan.

Ili sulari tash yene, biraq -
Manas köwrüki bolmighay tosaq,
Yetmise emdi bu achchiq sawaq,
Köz yashlirimdin qaynar bulaqlar!

Norwégiyede yashawatqan Uyghur awaz artisi qaraxanning déklamatsiyesidiki bu misralar merhum ötkür ependining "Ili sulari" namliq shé'irining eng axirqi bir kuplétidur.

"Ili sulari" namliq bu shé'irning yézilghan dewri we tarixiy arqa körünüshi heqqide toxtalghan yaponiye kyu-shiyo uniwérsitétining tetqiqatchisi, pelsepe penliri doktori muxter abdurahman munularni tekitleydu: "Ötkür ependining bu shé'iri milliy armiye manas deryasi boyigha yétip kélip, u yerde töt yillap turup qalghan bir pewqul'adde dewrde yézilghan. Ilida sherqiy türkistan jumhuriyiti qurulup, xelq toluq azadliqqa teshna bolup turghan bir zamanda milliy armiyining manas deryasi boyida toxtap qélishi minglighan Uyghur ziyaliylirini, awam xelqni qattiq ökündürgen idi. Bu shé'irda xelqimizning ene ashu ökünüshliri we so'alliri ajayip misralarning pasahiti bilen ipade qilin'ghan."

Ötkür ependi alemdin ötkinige bu yil 22 yil boldi, emma uning yalqunluq shé'iriy misraliri bilen millet rohiyitining eng chongqur qatlamlirini eks ettürgen bedi'iy eserliri yillar ötkenséri téximu zor qimmetke we söyüp oqulushqa muyesser bolmaqta.

Hülya xanim 1990-yillarning bashlirida ötkür ependining shé'iriy ijadiyiti heqqide tetqiqat élip bérip doktorluq ilmiy unwanigha érishken tunji chet'ellik tetqiqatchi. Nöwette türkiyening ghazi uniwérsitétida türkiy xelqler edebiyati boyiche proféssor bolup ishlewatqan hülya qassap'oghli enqerediki ishxanisida turup radiyomiz ziyaritini qobul qilghinida ötkür ependining bedi'iy ijadiyet yoli heqqide toxtilip ötti.

Proféssor hülya xanim ötkür ependining deslepki shé'iriy ijadiyet pellisining 1940-yillarda yaritilghanliqini, kommunist xitayning Uyghur diyaridiki hökümranliqi éghirlashqan yillarda, yeni 1950-yillardin taki 1970-yillarning axirlirighiche sha'irning dewr shamallirigha egeshmestin bedi'iy ijadiyette süküt qilghanliqini alahide tekitleydu.

Hülya xanim yene, abdurehim ötkürning shé'iriy ijadiyetliridiki eng muhim témining hürriyet we weten témisi ikenlikini tilgha alidu. U ötkür ependi bir milliy sha'ir bolush süpiti bilen özining bedi'iy ijadiyetliridiki ilham menbesini xelqining ümidliridin, hayajanliridin we arzu-armanliridin alghan, dep qaraydu.

Doktor muxter abdurahman "Ili sulari" namliq bu shé'ir heqqide analiz yürgüzginide, ötkür ependining shé'irda simwolluq wasitilerni qollinip, küchlük chaqiriq tüsige ige ritorik xitablar arqiliq tarixning éghir sinaqlirigha duch kelgen Uyghur xelqining eyni chaghdiki milliy tragédiye éngini ipade qilghanliqini ilgiri süridu.

Hülya xanimmu ötkür ependining 1940-yillardiki shé'iriy ijadiyetliride simwolluq, lirikiliq we diramatik bedi'iy ipadilerning mahirliq bilen qollinilghanliqini tilgha alidu.

Milliy armiye manas deryasi boyida toxtashqa mejbur bolghan ashu 4 yilliq hel qilghuch tarixiy jeryanda, Uyghur xelqi öz kélechiki heqqide némilerni oylidi? öz tarixidiki eng ökünüshlük yillargha qandaq inkaslarda boldi? doktor muxter abdurahman, ötkür ependining "Ili sulari" namliq bu shé'iri del Uyghur xelqining ashu tarixiy basquchtiki so'alliri, ökünüshliri, arzu-armanliri we siyasiy ghayisining yarqin ipadisi, dep qaraydu.

Proféssor hülya xanim axirida munularni tekitleydu: "Ötkür ependi néme üchün untulmaydu? u shuning üchün untulmaydiki, ötkür xelqning sha'iri. U öz xelqining yighisini yighlap, külkisini külgen bir milliy sha'ir. U öz xelqining ümidlirini, ghayisini, hayajinini, erkinlikke bolghan teshnaliqini we ularning némini kütidighanliqini bilgen sha'ir. Bundaq sha'ir qandaqmu untulsun? u shu qeder beriketlik bir sha'irki, uning ölümidin kéyin Uyghur xelqide yüzligen sha'irlar tughuldi."

Anglarmen dostlar!

Abdurehim ötkürning "Ili sulari" namliq bu shé'irining toluq tékisti Uyghur awaz artisliridin qaraxan ependining déklamatsiyeside diqqitinglargha sunuldi:

Chüshse yadimgha ili sulari,
Köz yashlirimdin qaynar bulaqlar.
Yetse qulaqqa ahu-mungliri,
Köz yashlirimdin qaynar bulaqlar.

Qéni u séning azad yerliring,
Xan leylun éytqan meghrur erliring?
Qumgha singdimu qanu-terliring,
Köz yashlirimdin qaynar bulaqlar.

Qéni kochangdin tolghunup axsham -
Ötkende éytqan ewrishim naxsham?
Shuni eslisem her bir seher-sham,
Köz yashlirimdin qaynar bulaqlar.

Qéni rizwan'gül köksidin aqqan,
Qashning süyidek shox, pakize qan?
Qéni shu qanlar, jenggiwar dastan,
Köz yashlirimdin qaynar bulaqlar.

Malxay qirlighan yigitler qéni؛
Qéni alqishqa kömülgen ghéni?
Shumidi elning changqap kütkini,
Köz yashlirimdin qaynar bulaqlar.

Qérip qaptimu ghénikam batur,
Hélitinla-he, shunchilik baldur?
Héy saba tézrek bir xeber keltür,
Köz yashlirimdin qaynar bulaqlar.

Tinimsiz sayram chayqalmamdikin,
Telkidin tuman tarqalmamdikin,
Nilqa atliri chapalmamdikin?
Köz yashlirimdin qaynar bulaqlar.

Nilqa étigha yoqmikin taqa,
Meylimu shunche yirtilsa yaqa?
Zumret kölümni bulghidi paqa,
Köz yashlirimdin qaynar bulaqlar.

Atlar dukuri, miltiq awazi,
Estin chiqtimu bürküt perwazi,
Yoqmu shéhitqa dewager ghazi?
Köz yashlirimdin qaynar bulaqlar.

Ili sulari dolqunliringni,
Xoymu séghindim upqunliringni,
Qachan anglarmen shox ünliringni,
Köz yashlirimdin qaynar bulaqlar.

Ili sulari tash yene, biraq -
Manas köwrüki bolmighay tosaq,
Yetmise emdi bu achchiq sawaq,
Köz yashlirimdin qaynar bulaqlar!

1949-Yil yanwar, ürümchi

Toluq bet