Өткүр әпәндиниң «или сулари» намлиқ шеири вә манас дәряси бойидики тарихий миллий трагедийә

Мухбиримиз қутлан
2017-05-18
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Шаир вә язғучи мәрһум абдурәһим өткүр. 1948-Йили (орни ениқ әмәс)
Шаир вә язғучи мәрһум абдурәһим өткүр. 1948-Йили (орни ениқ әмәс)
RFA/Qutlan

Мәрһум өткүр әпәндиниң аилә архипида сақлиниватқан хәт-чәкләр, қолязмилар вә һазирғичә елан қилинмиған әсәрлири ичидә «или сулари» намлиқ бир шеир алаһидә диққәт қозғайду.

1949-Йилиниң январ айлирида йезилип һазирғичә мәтбуатта елан қилинмиған бу шеир мәрһум өткүр әпәндиниң буниңдин 68 йил илгири, йәни 20-әсир тарихиниң һәл қилғуч дәқиқилиридә туруватқан уйғур хәлқиниң өз келәчики һәққидики азаблиқ соаллириға беғишланған.

Или сулари таш йәнә, бирақ -
Манас көврүки болмиғай тосақ,
Йәтмисә әмди бу аччиқ савақ,
Көз яшлиримдин қайнар булақлар!

Норвегийәдә яшаватқан уйғур аваз артиси қараханниң декламатсийәсидики бу мисралар мәрһум өткүр әпәндиниң «или сулари» намлиқ шеириниң әң ахирқи бир куплетидур.

«Или сулари» намлиқ бу шеирниң йезилған дәври вә тарихий арқа көрүнүши һәққидә тохталған японийә кю-шийо университетиниң тәтқиқатчиси, пәлсәпә пәнлири доктори мухтәр абдураһман мунуларни тәкитләйду: «өткүр әпәндиниң бу шеири миллий армийә манас дәряси бойиға йетип келип, у йәрдә төт йиллап туруп қалған бир пәвқуладдә дәврдә йезилған. Илида шәрқий түркистан җумһурийити қурулуп, хәлқ толуқ азадлиққа тәшна болуп турған бир заманда миллий армийиниң манас дәряси бойида тохтап қелиши миңлиған уйғур зиялийлирини, авам хәлқни қаттиқ өкүндүргән иди. Бу шеирда хәлқимизниң әнә ашу өкүнүшлири вә соаллири аҗайип мисраларниң пасаһити билән ипадә қилинған.»

Өткүр әпәнди аләмдин өткинигә бу йил 22 йил болди, әмма униң ялқунлуқ шеирий мисралири билән милләт роһийитиниң әң чоңқур қатламлирини әкс әттүргән бәдиий әсәрлири йиллар өткәнсери техиму зор қиммәткә вә сөйүп оқулушқа муйәссәр болмақта.

Һүля ханим 1990-йилларниң башлирида өткүр әпәндиниң шеирий иҗадийити һәққидә тәтқиқат елип берип докторлуқ илмий унваниға еришкән тунҗи чәтәллик тәтқиқатчи. Нөвәттә түркийәниң ғази университетида түркий хәлқләр әдәбияти бойичә профессор болуп ишләватқан һүля қассапоғли әнқәрәдики ишханисида туруп радийомиз зияритини қобул қилғинида өткүр әпәндиниң бәдиий иҗадийәт йоли һәққидә тохтилип өтти.

Профессор һүля ханим өткүр әпәндиниң дәсләпки шеирий иҗадийәт пәллисиниң 1940-йилларда яритилғанлиқини, коммунист хитайниң уйғур дияридики һөкүмранлиқи еғирлашқан йилларда, йәни 1950-йиллардин таки 1970-йилларниң ахирлириғичә шаирниң дәвр шамаллириға әгәшмәстин бәдиий иҗадийәттә сүкүт қилғанлиқини алаһидә тәкитләйду.

Һүля ханим йәнә, абдурәһим өткүрниң шеирий иҗадийәтлиридики әң муһим теминиң һүррийәт вә вәтән темиси икәнликини тилға алиду. У өткүр әпәнди бир миллий шаир болуш сүпити билән өзиниң бәдиий иҗадийәтлиридики илһам мәнбәсини хәлқиниң үмидлиридин, һаяҗанлиридин вә арзу-арманлиридин алған, дәп қарайду.

Доктор мухтәр абдураһман «или сулари» намлиқ бу шеир һәққидә анализ йүргүзгинидә, өткүр әпәндиниң шеирда символлуқ васитиләрни қоллинип, күчлүк чақириқ түсигә игә риторик хитаблар арқилиқ тарихниң еғир синақлириға дуч кәлгән уйғур хәлқиниң әйни чағдики миллий трагедийә еңини ипадә қилғанлиқини илгири сүриду.

Һүля ханимму өткүр әпәндиниң 1940-йиллардики шеирий иҗадийәтлиридә символлуқ, лирикилиқ вә дираматик бәдиий ипадиләрниң маһирлиқ билән қоллинилғанлиқини тилға алиду.

Миллий армийә манас дәряси бойида тохташқа мәҗбур болған ашу 4 йиллиқ һәл қилғуч тарихий җәрянда, уйғур хәлқи өз келәчики һәққидә немиләрни ойлиди? өз тарихидики әң өкүнүшлүк йилларға қандақ инкасларда болди? доктор мухтәр абдураһман, өткүр әпәндиниң «или сулари» намлиқ бу шеири дәл уйғур хәлқиниң ашу тарихий басқучтики соаллири, өкүнүшлири, арзу-арманлири вә сиясий ғайисиниң ярқин ипадиси, дәп қарайду.

Профессор һүля ханим ахирида мунуларни тәкитләйду: «өткүр әпәнди немә үчүн унтулмайду? у шуниң үчүн унтулмайдики, өткүр хәлқниң шаири. У өз хәлқиниң йиғисини йиғлап, күлкисини күлгән бир миллий шаир. У өз хәлқиниң үмидлирини, ғайисини, һаяҗинини, әркинликкә болған тәшналиқини вә уларниң немини күтидиғанлиқини билгән шаир. Бундақ шаир қандақму унтулсун? у шу қәдәр бәрикәтлик бир шаирки, униң өлүмидин кейин уйғур хәлқидә йүзлигән шаирлар туғулди.»

Аңлармән достлар!

Абдурәһим өткүрниң «или сулари» намлиқ бу шеириниң толуқ текисти уйғур аваз артислиридин қарахан әпәндиниң декламатсийәсидә диққитиңларға сунулди:

Чүшсә ядимға или сулари,
Көз яшлиримдин қайнар булақлар.
Йәтсә қулаққа аһу-муңлири,
Көз яшлиримдин қайнар булақлар.

Қени у сениң азад йәрлириң,
Хан ләйлун ейтқан мәғрур әрлириң?
Қумға сиңдиму қану-тәрлириң,
Көз яшлиримдин қайнар булақлар.

Қени кочаңдин толғунуп ахшам -
Өткәндә ейтқан әвришим нахшам?
Шуни әслисәм һәр бир сәһәр-шам,
Көз яшлиримдин қайнар булақлар.

Қени ризвангүл көксидин аққан,
Қашниң сүйидәк шох, пакизә қан?
Қени шу қанлар, җәңгивар дастан,
Көз яшлиримдин қайнар булақлар.

Малхай қирлиған йигитләр қени;
Қени алқишқа көмүлгән ғени?
Шумиди әлниң чаңқап күткини,
Көз яшлиримдин қайнар булақлар.

Қерип қаптиму ғеникам батур,
Һелитинла-һә, шунчилик балдур?
Һей саба тезрәк бир хәбәр кәлтүр,
Көз яшлиримдин қайнар булақлар.

Тинимсиз сайрам чайқалмамдикин,
Тәлкидин туман тарқалмамдикин,
Нилқа атлири чапалмамдикин?
Көз яшлиримдин қайнар булақлар.

Нилқа етиға йоқмикин тақа,
Мәйлиму шунчә йиртилса яқа?
Зумрәт көлүмни булғиди пақа,
Көз яшлиримдин қайнар булақлар.

Атлар дукури, милтиқ авази,
Әстин чиқтиму бүркүт пәрвази,
Йоқму шеһитқа дәвагәр ғази?
Көз яшлиримдин қайнар булақлар.

Или сулари долқунлириңни,
Хойму сеғиндим упқунлириңни,
Қачан аңлармән шох үнлириңни,
Көз яшлиримдин қайнар булақлар.

Или сулари таш йәнә, бирақ -
Манас көврүки болмиғай тосақ,
Йәтмисә әмди бу аччиқ савақ,
Көз яшлиримдин қайнар булақлар!

1949-Йил январ, үрүмчи

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт