Абдухалиқ уйғур роһи дәвримиз яшлирида ойғанмақта

Мухбиримиз гүлчеһрә
2017-03-13
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Атақлиқ шаир абдухалиқ уйғурниң алматада нәшр қилинған китаби. 2011-Йили авғуст.
Атақлиқ шаир абдухалиқ уйғурниң алматада нәшр қилинған китаби. 2011-Йили авғуст.
RFA/Oyghan

Уйғур тарих бәтлиридики бүгүн, һазирқи заман уйғур әдәбиятидики мәшһур шаир абдухалиқ уйғур( 1901~1933) вапатиниң 84 йиллиқ хатирә күни.

Әйни дәврдә уйғурларни надан қалдуруш, бастуруш сиясәтлирини йүргүзгән шиң шисәй 1933-йили 3-айниң 13-күни уни сәпдашлири билән қошуп турпанда қәтлә қилиду. У җадуға бесилиш алдидиму дүшмәнгә баш әгмәй, «яшисун әркинлик!», «яшисун азадлиқ!» дәп яңрақ шоар товлап 32 йешида қәһриманларчә қурбан болиду. Шаирниң әйни дәврдә хәлқни ойғатқан, мустәбит һакимийәтни әндишигә салған шеирлири һазирму һәм унтулмай тәсирини сақлап кәлмәктә. Абдухалиқ уйғур вә униң шеирлириниң тәсири вә әһмийити һәққидә чәтәлләрдики бир қисим яш қәләмкәшләрниң баянлиридин биз, абдухалиқ уйғурниң исянкар садалириниң һелиһәм өчмигәнликини, униң күрәшчан роһиниң уйғур яшлириға илһам болуп келиватқанлиқини көрәләймиз
Уйғур һазирқи заман тарихидики дәвр бөлгүч шаир абдухалиқ уйғурниң һаятиниң ахирқи минутлири....

Хевир төмүр язған «балдур ойғанған адәм» намлиқ китабта мундақ тәсвирлиниду:

«1933-Йили 13-март...
Шаир абдухалиқ уйғурниң бойниға қилич урған җаллат зәһәрхәндилик билән:
-Мана ачил !‏-деди.
Шаирниң әтлик, худди ханиқа түврүкидәк йоған бойни бир қиличи билән үзүлүп чүшкини йоқ. Шаир бешини юқири көтүрүп:
-Гүл ачил!-деди.

Бу униң әң ахирқи дәқиқидә яңратқан улуғвар җараңлиқ садаси иди. Бу сада пүтүн шәһәрниң һәрбир кочиси, өй имарити, дәл дәрәхлири, һәр бир адәмләргичә мәңгү унтулмас яднамә болуп сиңгәниди. Дукан йочуқидин қарап турғучилар бу вәһшәткә чидап туралмай, көзлирини юмувалди. Шаирниң җәңгивар сөзи, җараңлиқ тавуши техи ахирлашмайла «гач, гач» қилип йәнә икки қетим чепилған қилич авази аңланди. Хәлқ тақәт қилип туралмастин көзини ачқанда, шаирниң беши мубарәк тенидин җуда болған, шәһәр кочиси қипқизил қанға боялғаниди!....»

У, җаллат шиң шисәй тәрипидин 1933-йили 3-айниң 13-күни сәпдашлири билән қошуп турпан шәһириниң йеңишәһәр қазихана мәсчитиниң алдида қәтли қилиду. Шаир қәһриманларчә җенини пида қилғанда әмдила 32 яшта иди.
Абдухалиқ уйғурниң шеир иҗадийити 20-йиллириниң башлирида башланған. У, он нәччә йил ичидә җәмий 200 парчидин артуқ шеир язған.

Бүгүн униң кейинкиләргә қалдурған қиммәтлик шеирлирила әмәс, униң тәрҗимиһали вә иш излири уйғурлар қоллинидиған иҗтимаий алақә васитилиридә, тор бәт вә блог һәмдә достлуқ топлирида кәңри таралди, уйғурлар уни бу хил усулларда яд әтмәктә. Биз бу пурсәттә, унтулмас шаир абдухалиқ уйғурниң тәрҗимиһали вә иш излири биләнму қисқичә тонушуп өтәйли.

Тарихий материялларға асасланғанда, абдухалиқ уйғур һазирқи заман әдәбиятидики мәшһур, от йүрәк шаир, инқилабчи. Дадисиниң исми абдурахман. «Уйғур» униң әдәбий тәхәллуси. У, турпан бағри кәнтидики бир бай содигәр аилисидә дуняға кәлгән. Униң иҗадийәтлиридин, биз абдухалиқ уйғурниң идийисидики феодал конилиққа, хурапатлиққа вә наданлиққа қарши туруп, илим-пәнни омумлаштуруш арқилиқ җәмийәтни өзгәртиш, хәлқни әркинлик вә һөрлүккә чақириштәк чоңқур сиясий мәзмун, өткүр исянкарлиқ садалирини туйимиз. Униң өткүр шеирлири һәтта, әйни дәврдики мустәбит һакимийәтни әндишигә салған. Һөкүмәт уни шеир йезиштин, хәлқни униң шеирлирини оқуштин чәклигән.

Өз ғайиси йолида тез пүкмәс роһқа игә абдухалиқ уйғур 1932-йили 11-айда «ойған», «ачил» дегән шеирлирини ақ рәхткә чоң хәтлик қилип йезип, кочиларға чаплап, әксийәтчи һөкүмәтниң һәйвисигә тақабил туриду. 1932-Йили 12-айниң бешида турпан вә қумулда деһқанлар зулумға қарши қораллиқ қозғилаң көтүриду. Қумул деһқанлар қозғилиңини бастурушқа барған шиң шисәй 1933-йилиниң бешида үрүмчигә қайтишида турпанға кәлгәндә, абдухалиқ уйғур вә униң бирқанчә сәпдишини деһқанлар қозғилиңиниң мәниви тәрғибатчиси дәп қарап тутқун қилип түрмигә ташлайду.

Абдухалиқ уйғурниң шеирлири вә күрәшчан һаяти, һазирқи яш қәләм игилиригиму маякқа охшаш үлгилик ролини ойнап келиватқан болуп, бу һәқтә һазир чәтәлдә билим ашуруватқан 90-йиллардин кейин туғулған бир яш шаирә, хитай һөкүмитиниң тор вә таратқуларни шунчә қаттиқ контрол қиливатқан, сәзгүр болуватқан бүгүнки күндә, чәтәлләрдила әмәс, уйғур елидиму әслиниватқанлиқидин, дәвримиздиму абдухалиқ уйғур вә униң шеирлириниң әһмийитини йоқатмай келиватқанлиқини көрүвалғили болидиғанлиқини вә буниңдин өзиниң бәкму сөйүнгәнликини вә илһам алғанлиқини баян қилди.

Явропада яшаватқан уйғур қәләмкәшләрдин күндүзай һамут ханим, абдухалиқ уйғурниң хәлқни ойғатқан шеирлириниң бәдиийликидин башқа, униң һаятиниң мустәмчиликкә, мунқәрзликкә қарши күрәш билән өткән үлгилик, әһмийәткә игә һаят икәнликини оттуриға қоюп: «абдухалиқтәк вәкил характерлик қәһриман шәхсләрниң һаятини, идийилирини өгиниш, яшларни илим өгинишкә дәвәт қилиш, вәтәнпәрвәрлик, хәлқчиллиқни йетилдүрүштә, уйғур кимликини билдүрүш вә җасарәт йетилдүрүштә алаһидә әһмийәткә игә» дәп көрсәтти вә шундақла маарип саһәсидә, абдухалиқ уйғур қатарлиқларниң әсәрлириниң дәрсликләрдин чиқириветилиши билән, нөвәттә уйғурлар әвлад тәрбийисидә, абдухалиқ уйғур қатарлиқ уйғур тарихидики үлгилик қәһриманларни тонуштуридиған мәхсус дәрслик материяллирини тәйярлашниң, чәтәлләрдики уйғур зиялийларниң елип беришқа тегишлик муһим хизмәтлириниң бири дәп қарайдиғанлиқини оттуриға қойди.

20-Әсирниң 80-йиллири уйғур әдәбият хизмәтчилири шаирниң әсәрлирини топлап, рәтләп «абдухалиқ уйғур шеирлар топлими» ни нәшр қилдурған. Мәзкур шеирлар топлимиға шаир абдухалиқ уйғур уйғурниң «ойған», «ачил», «үмид тәбәссуми», «нә қилай» қатарлиқ шаир һаят вақтида йезип қалдуруп кәткән надир шеирлири киргүзүлгән.

Нурғун уйғур аилилиридә балилириниң тили чиқиши билән абдухалиқ уйғурниң «ойған» намлиқ шеирини ядлитип декламатсийә қилиш әнәнигә яки адәткә айланған. Гәрчә 3, 4 йешидин башлапла абдухалиқ уйғур шеирлирини оқуп чоң болған болсиму, чәтәлгә чиққандин кейин, бу өлмәс шаирни вә униң һаятини әтраплиқ тонуш пурситигә игә болғанлиқини билдүргән яш һәвәскар әнқәрҗан, абдухалиқ уйғурниң шеирлири вә униң роһиниң өзиниң қәлимигә илһам икәнлики билдүрүп, шаирни әсләп униң қалдурған қиммәтлик иҗадийәтлиридин өзи сөйүп оқуйдиған «ғәзәп вә зар» намлиқ шеирини декламатсийә қилип бәрди.

Толуқ бәт